Skolioza
Nazwa schorzenia ma etymologię grecką, gdzie słowo skolios oznacza krzywy.
Definicja:
Skolioza to skrzywienie kręgosłupa przebiegające w trzech płaszczyznach: czołowej – boczne skrzywienie, strzałkowej-lordo i kifoskolioza, poprzecznej – rotacja i torsja kręgów. Jej etiologia jest niejasna, mimo wielu prób definicji nadal 85% rozpoznanych skolioz jest schorzeniem o nieznanej etiologii – skolioza idiopatyczna.
Dla potrzeb oceny stopnia zaawansowania schorzenia dokonuje się na zdjęciu rentgenowskim kręgosłupa oceny kąta Cobba. Dla wartości kąta powyżej 10o przyjmuje się rozpoznanie skoliozy za potwierdzone radiologicznie. Nie oznacza to, że niższe stany kątowe nie są patologią. Są, lecz działanie korekcyjne prowadzone systematycznie mogą proces skrzywienia zatrzymać lub zniwelować w wielu przypadkach do stanów pełnej fizjologii. Skolioza częściej występuje u dziewcząt.
Ze względu na umiejscowienie skrzywień wyróżniamy skoliozy piersiowe, lędźwiowe, lędźwiowo-piersiowe, szyjne i piersiowo-szyjne.
Ze względu na ilość łuków wyróżniamy skoliozy jedno-, dwu-, wielołukowe.
Skoliozy dwu- i wielołukowe to najczęściej skoliozy skompensowane lub w trakcie kompensacji, gdy łuk pierwotny(początkowy) przechodzi w kolejne łuki kompensujące swoim przebiegiem (drugostronnym w stosunku do łuku pierwotnego) skrzywienie.
Ze względu na korektywność według Wejsfloga skoliozy dzielimy na:
1o – wyrównywane czynnie za pomocą napięcia mięśniowego
2o – wyrównywane biernie poprzez ułożenie na boku lub zwis
3o – bez możliwości wyrównania czynnego i biernego
4o – nie wyrównujące się z zmianami strukturalnymi uwidacznianymi na radiogramie
Ze względu na wielkość kąta Cobba – podział Grucy wyróżniamy:
1o – kąt do 30o
2o – kąt 31o do 60o
3o – kąt 61o do 90o
4o – kąt powyżej 91o
Ze względu na etiologię często cytuje się podział według Cobba:
- Skoliozy czynnościowe (funkcjonalne) – zmiany dotyczą jedynie płaszczyzny czołowej i ustępują po wyeliminowaniu czynnika wywołującego
- Skoliozy strukturalne – są zawsze zniekształceniem w płaszczyźnie czołowej, strzałkowej i poprzecznej (poziomej). Powstają tylko w okresie wzrostu (najczęściej między 1–3, 7–9 i 12–15 rokiem życia)
- Kostnopochodne
- Nerwopochodne
- Mięśniowopochodne
- Idiopatyczne (o nieustalonej etiologii) – tych stwierdzamy najwięcej
Skoliozy, zwłaszcza idiopatyczne, są często związane z okresami przyspieszenia wzrostu, u dziewcząt z datą wystąpienia pierwszej miesiączki. Jednakże skolioza może pojawić się w każdym okresie rozwoju od okresu niemowlęctwa do okresu zakończenia fazy wzrostu. Efekty skoliozy pogłębione w okresach wzrostu mogą pozostać na całe życie. Do cofania się choroby dochodzi w 20% przypadków skoliozy, w 70% skolioza pozostaje stabilna, a w 10% następuje jej progresja. Skolioza progresywna to taka, która w ciągu roku wykazuje progresję o co najmniej 5 stopni. Największa tendencja do progresji występuje u dziewcząt ze skrzywieniem piersiowym prawostronnym oraz podwójnym piersiowym prawostronnym i lędźwiowym lewostronnym. Złe rokowania mają skrzywienia, którym towarzyszą plecy płaskie, skoliozy o zmniejszonej ruchomości bocznej, skoliozy o krótkim łuku skrzywienia, dużej rotacji i ze zmianami strukturalnymi w trzonach kręgu. Największe ryzyko progresji występuje u chorych między 10 a 13 rokiem życia.
Czym szybciej wykryjemy anomalie tym szybciej i skuteczniej jesteśmy w stanie zareagować. Nie czekajmy, ze skoliozy się nie wyrasta!!
Diagnostyka
We wczesnej fazie choroby diagnostyka pewna oparta jest na badaniu radiologicznym i badaniach testów na przykład testu pochyleniowego Adamsa, długości kończyn dolnych, wysokości kolców talerzy kości biodrowej, symetrii barków, symetrii odstawania łopatek od płaszczyzny pleców.
Należy jednak pamiętać, że pewne rozpoznanie skoliozy wymaga użycia technik obrazowych, w tym zdjęć radiologicznych, tomografii komputerowej, techniki fotogrametryczne, wykorzystanie posturometru. Dawniej najszybsze rozpoznanie zaburzeń postawy przypadało na krawcowe, które obserwowały i mierzyły ciało dziecka w trakcie kolejnych sesji związanych z szyciem ubrań. Dziś pomiary ciała ograniczają się do pomiaru wysokości ciała, a to akurat parametr, który dla oceny postawy nie jest elementem decydującym.
Historia postepowania terapeutycznego
- Pierwszą osobą, która użyła nazwy skolioza jest Galen ( 131-201)
- Ambroży Pare (1510-1590) - pierwszy odnotowany w annałach medycyny twórca gorsetu dynamicznego i zestawu ćwiczeń w skoliozach.
- W XVII wieku Glisson z Cambridge przedstawił pętlę, która służyła jako wyciąg za głowę i miała na celu rozciągnąć kręgosłup szyjny i mięśnie obręczy barkowej. Wydał on też dzieło „Rachitis”, które stało się podstawą leczenia skoliozy.
- 1741 roku została wydana przez Mikołaja Andry'ego książka „L'Orthopedie”, w której pisał, że przyczyną skoliozy są zmiany mięśniowe. Kładł nacisk na kształtowanie prawidłowej postawy.
- Przez XIX wiek rozwijano zaopatrzenie oparte o skórę, stal, drewno i inne materiały dostępne w tym czasie.
- W 1840 r. został otworzony oddział ortopedyczny w Poznaniu, który specjalizował się w leczeniu skolioz i wad postawy.
- Era nowoczesnego zaopatrzenia ortotycznego liczona jest od lat 40. ubiegłego stulecia; wprowadzenie gorsetu Milwaukee – opracowany przez doktorów Blount’a i Szmidt’a.
- W 1978 r. Zelke jako pierwszy zastosował metodę derotacji z dostępu przedniego. W 1982 r. Cotrel i Dubousset zmodyfikowali metodę Harringtona, dzięki czemu skoliozę można teraz korygować w trzech płaszczyznach.
Jak ukazano to powyżej skoliozy i wady postawy towarzyszyły człowiekowi „od zawsze”, a próby ich korekcji są pasmem wzlotów i upadków.
Aktualnie stosuje się oddziaływania terapeutyczne rozpoczynając od wczesnej rehabilitacji i programów/ metod terapeutycznych dostosowywanych przez lekarza rehabilitacji ruchowej, lekarza ortopedę do prezentowanego stanu klinicznego pacjenta. Poprzez leczenie z wykorzystaniem gorsetów korekcyjnych, po zabiegi operacyjne, dla których wskazaniem jest ciężka, progresywna skolioza niepoddająca się poprzednio wymienionym metodom. Operacje dokonywane są z dojścia przedniego, tylnego i należą do grupy dużych zabiegów ortopedycznych. W ich wyniku dochodzi do korekcji skrzywienia, ale kosztem ograniczenia ruchomości poszczególnych segmentów kręgosłupa.
Objawy (według Wejsfloga)
1-rzędowe/ bezpośrednie:
- Boczne wygięcia pierwotne;
- Boczne wygięcia wtórne (kompensacyjne) – są przejawem dążenia do wyrównania zaburzeń osi mechanicznej kręgosłupa; przywracają równowagę i statykę tułowia;
- Rotacja –obrót kręgu wokół osi podłużnej. Trzon kręgu skręca się w stronę wypukłości skrzywienia;
- Boczne przesunięcie kręgów;
- Zmiany kształtu kręgów.
2-rzędowe/ pośrednie bliskie
- Garb żebrowy tylny, występujący po wypukłej stronie skrzywienia;
- Wgłębienie żebrowe, występujące po wklęsłej stronie skrzywienia;
- Wał lędźwiowy;
- Wgłębienie klatki piersiowej, występujące po stronie wypukłej;
- Garb żebrowy przedni, występujący po stronie wklęsłej;
- Garb lędźwiowy, czyli tzw. wał mięśniowy, powstający na skutek rotacji trzonów i wyrostków stawowych w odcinku lędźwiowym po stronie wypukłej;
- Przesunięcie klatki piersiowej, zwykle w stronę wypukłą;
- Nachylenie klatki piersiowej i jej torsja (niejednopłaszczyznowość ustawienia obręczy barkowej i biodrowej);
- Obniżenie i skręcenie ku przodowi talerza biodrowego po stronie skrzywienia pierwotnego;
- Wystawanie biodra;
3-rzędowe/ pośrednie oddalone
- Asymetria głowy, barków, łopatek, trójkątów talii,
- Zmiany w obrębie kończyn dolnych oraz ograniczenia ruchomości oddechowej klatki piersiowej.
Skoliozy nieleczone lub niewłaściwie leczone mogą doprowadzić do ograniczenia wydolności fizycznej pacjenta, nasilenia zaburzeń neurologicznych, trwałego kalectwa. Duże skrzywienia powodują zmniejszenie pojemności życiowej płuc. Jest to powodowane zmniejszaniem pojemności klatki piersiowej po stronie wypukłej skrzywienia i ucisku, który może spowodować, że płuco będące po tej stronie zostanie upośledzone w procesie oddychania. Funkcję uciśniętego płuca przejmuje płuco po stronie wklęsłej, ulegając częściowej rozedmie. Znaczne skrzywienia powodują również przemieszczenie serca i dużych naczyń krwionośnych, co może powodować zaburzenia ich funkcji. Zmniejszona pojemność jamy brzusznej powoduje stłoczenie i ucisk znajdujących się tam narządów. Zniekształcenie tułowia to bardzo istotny problem psychologiczny i kosmetyczny, który jako że choroba dotyka w większości dziewcząt i to w okresie dojrzewania, powoduje negatywne nastawienie do własnego ciała, brak akceptacji i słaba motywacje do długotrwałego leczenia, zwłaszcza z wykorzystaniem gorsetów i innych aparatów ortotycznych, często powodujących dodatkowa stygmatyzację wśród rówieśników.
Dr n. med. Cezary Lipiński