Refluks
Refluks – ciekawa nazwa – nieciekawa dolegliwość
W Międzynarodowej Klasyfikacji Chorób ICD 10 choroba jest oznaczana kodem K21.0, a stosowane nazwy to: zarzucanie (refluks) żołądkowo-przełykowe, choroba refluksowa przełyku, refluks żołądkowo-przełykowy, zaś w języku łacińskim Morbus refluxosus oseophagi.
Trochę anatomii i fizjologii
Żołądek i przełyk stanowią elementy układu trawienia. Przełyk łączy gardło z żołądkiem. Główna jego czynność to transport pokarmu z gardła do żołądka. Należy zaznaczyć, że ściana przełyku nie ma zdolności wchłaniania i trawienia pokarmu. Stąd zresztą jego łacińska nazwa oesophagus, czyli nosiciel pokarmów. Ma około 20-25 centymetrów długości zaczyna się na poziomie 6 kręgu szyjnego, a kończy na poziomie dziesiątego, jedenastego kręgu piersiowego. Dzieli się na trzy części: szyjną, piersiową i brzuszną. Jest zbudowany ze struktur mięśniowych i błon śluzowych oraz błony zewnętrznej. Ściana przełyku wytwarza śluz ułatwiający przesuwanie się pokarmu. Przełyk wyściela nabłonek wielowarstwowy płaski. W pewnych stanach może dojść do jego zastąpienia nabłonkiem jednowarstwowym walcowatym charakterystycznym dla śluzówki żołądka. Dochodzi do przesunięcia granicy pomiędzy nabłonkiem żołądka i przełyku. Ten poważny stan może rozwijać się u co 5. osoby cierpiącej na refluks. Przełyk posiada zwężenia, pierwsze to zwężenie górne, które jest przejściem gardła w przełyk. W jego obrębie umiejscowiony jest zwieracz górny przełyku. Drugie to zwężenie środkowe znajdujące się na poziomie rozdwojenia tchawicy. Trzecie to zwężenie dolne, zwane również zwieraczem dolnym przełyku, który zapobiega cofaniu się treści pokarmowej z żołądka.
Żołądek, następna po przełyku struktura anatomiczna, pełni funkcje chemiczne i mechaniczne. Przeciętnie żołądek liczy sobie około 25-30 centymetrów, zaś jego pojemność to od około 1 do 1,5 litra, może pomieścić przy rozciągnięciu do prawie 3 litrów płynów i pokarmu. Jest położony w środkowej części nadbrzusza i lewym podżebrzu. Ale to dane przybliżone, w rzeczywistości kształt i położenie żołądka może ulegać zmianom.
W żołądku trawione są białka i wstępnie tłuszcze. Podstawowe zadanie żołądka to dalsze rozdrabnianie treści pokarmowej, nasycenie treści sokiem żołądkowym, w którego składzie znajduje się kwas solny i transport do dalszych struktur układu trawienia: dwunastnicy i jelita cienkiego, gdzie odbywa się zasadniczy proces wchłaniania substancji z treści pokarmowych.
Ciekawe – bez żołądka można żyć, resekcja żołądka jest stosowana w zaawansowanych stanach nowotworowych, zaś zmniejszanie jego pojemności poprzez częściową resekcję stosuje się między innymi w przypadku chorobliwej otyłości i w wybranych stanach nowotworowych. W żołądku wydzielany jest sok żołądkowy z gruczołów trawiennych znajdujących się w błonie śluzowej żołądka. Jest to bezbarwny płyn o odczynie kwaśnym. W jego skład wchodzą podpuszczka, której zadaniem jest ścinanie białek mleka, pepsynogen aktywowany do pepsyny, której zadaniem jest rozpoczęcie trawienia białek. Kwas solny nadający odczyn kwaśny sokowi żołądkowemu (pH ok. 1,5), lipaza żołądkowa rozpoczynająca trawienie tłuszczów oraz śluz chroniący ściany żołądka przed kwasem solnym, czynnikami mechanicznymi, chemicznymi i termicznymi, działa on również bakteriobójczo.
Sok żołądkowy wydzielany jest w trzech fazach:
- Faza pierwsza, czyli głowowa lub nerwowa gdzie sekrecja soku zwiększa się pod wpływem pobudzenia nerwowego płynącego z nerwu błędnego. W fazie tej biorą udział odruchy warunkowe i bezwarunkowe. Faza ta, często dodatkowo stymulowana czynnikami emocjonalnymi, jest fazą przygotowującą żołądek do procesu trawienia. Zwiększona sekrecja, czyli wydzielanie soku żołądkowego ma sens, gdy pojawia się wkrótce pokarm. Problem zaczyna się, gdy mimo pobudzenia i sekrecji pokarm nie pojawia się, wtedy dochodzi do naruszania struktur ściany żołądka na drodze uszkodzeń chemicznych. Mimo zdolności regeneracyjnych częste oddziaływanie może doprowadzić do trwałych uszkodzeń. Ta faza często budzi zainteresowanie nauk okołomedycznych, w tym psychologii. Tu często stosujemy dla określenia pochodzenia zaburzeń określenie schorzeń psychoorganicznych.
- Drugą fazą jest faza, gdy pokarm pojawia się w żołądku. Na drodze mechanicznego podrażniania błony śluzowej żołądka zachodzi odruchowe i bezpośrednie oddziaływanie na komórki dokrewne G znajdujące się w błonie śluzowej żołądka. Wydzielają one do krwi gastrynę, która pobudza do wydzielania gruczoły błony śluzowej żołądka.
- W fazie trzeciej – jelitowej pod wpływem przesuwanej treści do dwunastnicy na drodze nerwowej i humoralnej dochodzi do zwiększania i hamowania sekrecji. Wytwarzana w dwunastnicy gastryna i cholecystokinina pobudzają wydzielanie, zaś sekretyna hamuje wydzielanie soku żołądkowego. Na drodze odruchu jelitowo – żołądkowego następuje hamowanie opróżniania żołądka i kończy się wydzielanie soku żołądkowego.
Refluks
Generalnie to zespół dolegliwości wywołanych zarzucaniem z żołądka treści pokarmowej zawierającej kwaśny sok żołądkowy, składający się z kwasu solnego i enzymów trawiennych, powodując uczucie bólu, pieczenia zlokalizowane w nadbrzuszu i promieniujące wzdłuż przełyku. Czasem dolegliwości te noszą wiele tłumaczącą nazwę: zgaga. Powtarzające się incydenty zarzucania kwaśnej treści przyczyniają się do powstawania uszkodzeń błony śluzowej zwanej nadżerkami, które rozwijając się mogą przejść w zmiany struktury nabłonka opisane powyżej.
Przyczynami refluksu mogą być między innymi nieprawidłowa czynność skurczowa dolnego zwieracza przełyku, czyli zbyt wolne zamykanie się po przejściu treści z przełyku do żołądka lub niepełne zamknięcie, otyłość, ciąża. Do rozwoju choroby mogą predysponować inne choroby, w tym cukrzyca, nadużywanie alkoholu, niektóre zaburzenia hormonalne. Niektóre leki również mogą przyczyniać się do nasilenia objawów refluksu, na przykład leki stosowane w leczeniu nadciśnienia tętniczego, chorób układu oddechowego. Przepuklina rozworu przełykowego mogąca prowadzić do nieprawidłowego przemieszczania się żołądka, część żołądka znajduje się nad przeponą również prowadzi do zarzucania żołądkowo-przełykowego.
W każdym przypadku wystąpienia objawów zgagi utrzymujących się nie tylko przy posiłkach i błędach dietetycznych konieczne jest skonsultowanie tego stanu z lekarzem, który podejmie się określenia dokładnego stanu, ustaleniu przyczyn i opracuje plan terapeutyczny. Nie wolno bagatelizować objawów, jak opisaliśmy to powyżej, chroniczne stany zgagi mogą zapoczątkować wiele chorób układu pokarmowego, często o bardzo ciężkim przebiegu i wymagających rozległego postepowania chirurgicznego. Ból często opisywany jako pieczenie, kwaśne odbijanie, nasila się przy leżeniu na wznak zwłaszcza po obfitym, tłustym posiłku, w trakcie parcia przy defekacji. Refluks może manifestować się w postaci objawów nieswoistych takich jak ból zamostkowy, chrypka, suchy kaszel. Może być podobny do bólów przy zawale mięśnia sercowego. Różnicowanie pochodzenia bólu może dokonać tylko lekarz po badaniach diagnostycznych. Pomocnym może być tu czas występowania dolegliwości, przy refluksie są one połączone z przyjmowanymi pokarmami, przy bólach związanych z chorobą wieńcową częściej występują po wysiłku i mijają w spoczynku. Ustępowanie dolegliwości po przyjęciu leków inhibitorów pompy protonowej, takich jak choćby omeprazol świadczy o refluksowym charakterze bólu. W przypadkach wątpliwych, trudnych diagnostycznie stosuje się badanie gastroskopowe polegające na ocenie wizualnej przy pomocy prowadzonego do przełyku gastroskopu stanu śluzówki.
Postępowanie
Przy dolegliwościach zarzucania żołądkowo-przełykowego należy zmienić styl odżywiania się. Posiłki generalnie powinno przyjmować się częściej, ale w mniejszych ilościach. Ostatni posiłek powinien być przyjęty na około 2,5 godziny przed położeniem się do łóżka. Warto unikać pokarmów tłustych, silnie przyprawionych, zwiększających sekrecje soku żołądkowego: cytrusów, kawy, czekolady. Zaleca się ograniczanie spożycia alkoholu, zaprzestanie palenia tytoniu. Nie stosowanie zbyt ściskających w pasie ubrań, pasków. Okazjonalne stosowanie leków bez recepty należy ograniczyć do minimum, gdyż ich działanie nie jest obojętne dla zdrowia i nie wiąże się tylko z przynoszeniem chwilowej ulgi w dolegliwościach. Leki przepisywane przez lekarza należy przyjmować ściśle według wskazań, z zachowaniem odpowiedniej sekwencji w stosunku do pór przyjmowania posiłków. W sytuacjach szczególnych podejmuje się interwencje chirurgiczną, jednakże refluks ma tendencje do nawrotów. Z refluksem można żyć, ale lepiej bez niego, aby to osiągnąć w zdecydowanej większości przypadków stosowanie zaleceń dietetycznych, unikanie używek i błędów dietetycznych, spokojniejszy i rytmiczny tryb życia dają zadowalające rezultaty.
Życiowego ubezpieczenia od pieczenia życzy.
Autor: Dr n. med. Cezary R. Lipiński