Praca przed monitorem
Symbolem XXI wieku jest nowoczesna elektronika, komputery, Internet. Niemożliwe jest wyobrażenie, że świat mógłbym bez tego funkcjonować. Choć jeszcze 30 lat temu technologia nie była rozwinięta na tak wysokim poziomie jak teraz (a wtedy też dało się żyć!), jest obecnie nieodłącznym elementem naszego życia, zarazem bardzo je ułatwiając.
Ostatnia dekada to era smartfonów oraz tabletów. Przemysł ten przez ostatnie dziesięć lat zmienił się tak dynamicznie, że obecnie w telefonie komórkowym mamy to samo co w komputerze. Możemy w nim przechowywać wszystkie niezbędne informacje, pliki, słuchać muzyki, oglądać filmy, możemy na nim pracować, a przy okazji z niego dzwonić lub napisać wiadomość tekstową.
Przemysł komputerowy w ostatnim półwieczu to odejście od tego co luksusowe i niedostępne. W przeszłości komputer zajmował pół pokoju, a stać na niego było tylko zamożnych ludzi lub ogromne przedsiębiorstwa. Współcześnie komputer to towar powszechnie obecny w każdym domu, szkole, firmie czy szpitalu. Nastąpiła gigantyczna miniaturyzacja sprzętu elektronicznego przy jednoczesnym zwiększeniu jego mocy, wydajności i pamięci.
Odchodzi się już teraz od pracy „na papierze”. Wszystkie obliczenia w księgowości lub w ekonomii wykonuje się w specjalnie do tego stworzonych programach komputerowych, rysunki techniczne inwestycji wykonywane są już w większości na komputerze. Historie choroby, wypisy ze szpitali to również wszystko jest pisane na komputerach. Lekcje w szkołach coraz częściej są przeprowadzane z użyciem rzutników elektronicznych, a stara porządna tablica i kreda przechodzą do lamusa.
Pomimo, że elektronika oraz komputery ułatwiają współczesne życie, należy zadać sobie pytanie czy są one odpowiednie dla zdrowia. Czy ciągłe przesiadywanie przed monitorem ma wpływ na nasz stan fizyczny? Odpowiedź jest jednoznaczna- tak, wpływ jest negatywny. I pomimo wielu przykładów jakie zostaną podane, negatywnego wpływu pracy przed komputerem na nasz organizm, z komputera nie zrezygnujemy. Dlatego, opisując negatywny wpływ oraz skutki pracy przed komputerem zostaną podane przykład działań, które powinny pomóc w utrzymaniu poprawnego stanu zdrowia.
Sylwetka komputerowca
Nietrudno wyobrazić sobie sylwetkę osoby siedzącej przed ekranem komputera czy laptopa, szczególnie gdy osoba jest pochłonięta swoją pracą. Głowa wysunięta do przodu, lekko (bądź mocno) przygarbione plecy, nogi podwinięte pod siebie lub skrzyżowane i wzrok wbity w jeden punkt. Choć po pewnym czasie, przychodzi chwila zastanowienia, że to nie taka powinna być poprawna sylwetka i tak nawyki trudno zmienić.
Podczas pracy przed komputerem często występuje tendencja do wysuwania głowy do przodu. Jest to tak zwana protrakcja odcinka szyjnego kręgosłupa. Następuje wtedy znaczne rozciągnięcie mięśni szyi (np. mięsień mostkowo-obojczykowo-sutkowaty) z równoczesnym skróceniem i przykurczem mięśni karku (mięsień czworoboczny, mięsień dźwigacz łopatki). Jeżeli taka sytuacja występuje rzadko, wtedy nie dochodzi do znacznych zmian strukturalnych. Osoby wtedy mogą uskarżać się na ból o nieznacznym nasileniu, występujący okresowo, sztywność mięśni lub ich spięcie. Niekorzystna sytuacja występuje wtedy, gdy taka niekorzystna pozycja ustawienia głowy towarzyszy osobie codziennie, przez kilka godzin. Wtedy może dojść do trwałych zmian w strukturach kostnych, mięśniowych i więzadłowych szyjnego odcinka kręgosłupa. Zbyt silnie napięte więzadło karkowe pociąga w stronę tylną wyrostki kolczyste kręgów szyjnych, powodując zniesienie fizjologicznej lordozy szyjnej, przez co również następuje zmiana napięcia mięśni, ich przykurcz oraz niewłaściwe ich działanie. Konsekwencją tego może być zwiększone prawdopodobieństwo wystąpienia dyskopatii szyjnej poprzez niewłaściwą stabilizację krążka międzykręgowego więzadłami i mięśniami. Kolejną przyczyną niewłaściwego ustawienia głowy podczas pracy przed komputerem jest powstawanie zmian zwyrodnieniowo-wytwórczych kręgów szyjnych, mogące powodować silne dolegliwości bólowe głowy, szyi a nawet stawów barkowych.
W związku z nieodpowiednim napięciem mięśni karku kompensacyjnie następuje rozciągnięcie mięśni grzbietu prowadzące do patologicznego zwiększenia się kifozy piersiowej. Tym samym mięśnie na przedniej stronie klatki piersiowej ulegają osłabieniu i przykurczowi (mięsień piersiowy większy).
Nieodpowiednie dobranie fotela do pracy przed monitorem skutkować może dolegliwościami ze strony odcinka lędźwiowego kręgosłupa. Następuje zniesienie lordozy lędźwiowej poprzez zbyt silne napięcie mięśnia czworobocznego lędźwi. Skutkować to może, podobnie jak w przypadku odcinka szyjnego, zwiększonym prawdopodobieństwem wystąpienia dyskopatii, poprzez niewłaściwe ustawienie kręgów lędźwiowych, a tym samym niewłaściwą pozycję krążka międzykręgowego. Najczęściej występującym typem dyskopatii jest rwa kulszowa, czyli ucisk krążka międzykręgowego na nerw kulszowy powodując tym samym bardzo silne dolegliwości bólowe. Poprzez nieodpowiednie ustawienie względem siebie kręgów w odcinku lędźwiowym kręgosłupa, dochodzi do zmian zwyrodnieniowo-wytwórczych mogących powodować nieprzyjemne doznania bólowe oraz sztywność w dolnym segmencie kręgosłupa.
Poza dolegliwościami kręgosłupa, również nadgarstki mogą ulec uszkodzeniu. Niewłaściwe miejsce usytuowania klawiatury oraz praca z myszką komputera powodują ciągłe ustawienie stawów nadgarstkowych w zgięciu grzbietowym. Może to powodować drętwienie palców, bóle nadgarstków, a z czasem osłabienie siły mięśni dłoni. Niepoprawne ustawienie stawów nadgarstkowych może spowodować ucisk i uszkodzenie nerwów obwodowych takich jak nerw łokciowy, powodując łokieć tenisisty, lub uszkodzenie nerwu pośrodkowego, powodując zespół cieśni nadgarstka.
Brak jest przekonywujących doniesień naukowych mówiących o tym, że praca przed monitorem komputera powoduje uszkodzenie wzroku. Jednakże, istnieją szczegółowe badania mówiące o szkodliwym wpływie ekranów komputerowych na narząd wzroku. Narząd wzroku ulega przemęczeniu podczas pracy przed komputerem pod postacią bólu powiek, dyskomfortu czy bólu okolicy czołowej. Podrażnienie wzroku takie jak zaczerwienienie, łzawienie czy suchość gałki ocznej czy nawet zaburzenia widzenia pod postacią „mroczków przed oczami” są również częstymi niedogodnościami związanymi z pracą przed monitorem. Wyżej wymienione objawy mogą być skutkiem nieodpowiedniego oświetlenia w pomieszczeniu (nieprawidłowy stosunek światła naturalnego do oświetlenia sztucznego), zbyt dużej jasności ekranu lub zbyt bliskim ustawieniem ekranu w stosunku do położenia ciała. Poza tym, suchość gałki ocznej jest spowodowana zbyt małą ilością mrugnięć w stosunku do fizjologicznej ilości, gdyż zbyt pochłonięci pracą zapominamy o naturalnym nawilżaniu oka jakim jest mruganie.
Jak temu zaradzić?
Istnieje kilka sposobów jak sobie poradzić z dolegliwościami i niedogodnościami podczas pracy przed monitorem. Pierwszym a zarazem najbardziej efektywnym sposobem walki z bólem jest odpowiednie przygotowanie miejsca pracy. Odpowiedni dobór typu oraz wysokości biurka jak również fotela stanowią kluczową sprawę podczas pracy przed komputerem.
Biurko do pracy przed komputerem powinno mieć odpowiednio wyprofilowaną przednią krawędź w taki sposób, aby było możliwe wsuniecie się pod blat dostatecznie głęboko i istniała możliwość oparcia nadgarstków. Wysokość blatu powinna być tak dostosowana, aby kąt między przedramieniem, a ramieniem był katem prostym. Standardowo blat biurka umieszcza się na wysokości 72-75 cm, jednakże należy pamiętać, że, im wyższa jest osoba, tym blat powinien znajdować się wyżej. Z tego właśnie powodu zaleca się biurka z możliwością regulacji wysokości. Według najnowszych badań, bardziej korzystne jest położenie klawiatury na blacie biurka (przez co będą podparte stawy nadgarstkowe, a nawet łokciowe) niż umieszczenie jej na specjalnej półeczce pod biurkiem. Półka znajduje się poniżej poziomu biurka, dlatego jeżeli nawet będziemy mieli odpowiednio dobraną wysokość biurka, a klawiatura będzie poniżej tej wysokości, spowoduje to nieprawidłową sylwetkę pracownika (garbienie się). Odpowiednie ustawienie monitora na biurku również odrywa kluczową role. Istotne jest, aby górna krawędź monitora znajdowała się na wysokości wzroku, dlatego nie poleca się z korzystania z tak zwanych nadstawek na biurko, umożliwiających podniesienie wysokości na jakiej ma się znajdować monitor. Zbyt wysokie ustawienie monitora powoduje odgięcie głowy i szyi w tył, co niesie za sobą wzmożone napięcie mięśni karku, ból, a z czasem ich przykurcz. To z kolei przenosi się na stawy barkowe, powodując ich ból oraz drętwienie i mrowienie dłoni poprzez ucisk na nerwy wychodzące ze splotu barkowego.
Dobór fotela, jego wysokość oraz wyprofilowanie mogą mieć zbawienny wpływ na kręgosłup. Należy zwrócić uwagę, aby biurko lub fotel miały regulowaną wysokość - wtedy dobieramy ustawienie fotela do naszego wzrostu. Szczególną uwagę poświęcić trzeba ustawieniu nóg, ponieważ najbardziej ergonomiczną pozycją dla kończyn dolnych jest ich ustawienie w zgięciu w stawach biodrowych, kolanowych oraz skokowych pod katem 90 stopni. Umożliwia to odpowiedni odpływ krwi żylnej z nóg, przez co nie są opuchnięte ani „ociężałe”. Kolejną istotną kwestią jest wyprofilowanie fotela. Krzesło do pracy przed komputerem powinno mieć wyprofilowane oparcie dla wszystkich trzech odcinków kręgosłupa. Wybrzuszenie na dole krzesła umożliwia dopasowanie go do wielkości lordozy lędźwiowej, przez co ten odcinek kręgosłupa jest odciążony a tym samym zapobiega bólom i nadmiernemu spięciu mięśni przykręgosłupowych. Wypuklenie w połowie wysokości oparcia pozwala na zachowanie fizjologicznej kifozy piersiowej, przez co się nie garbimy. Nieodpowiednie wyprofilowanie fotela na tej wysokości może spowodować rozciągnięcie mięśnia prostownika grzbietu z równoczesnym przykurczeniem mięśni piersiowych na przodzie klatki piersiowej, a co za tym idzie tworzenie się zbyt dużej kifozy piersiowej. Brak odpowiedniego podparcia pod kręgosłup szyjny powodować może jego odgięcie w tył (a tym samym ból i nadmierne napięcie mięśni karu) lub do przodu powodując rozciągnięcie zarówno mięśni szyi jak i karku. Należy pamiętać, aby obicie na fotel było miękkie i aby oddychało. Również istotnie jest, aby krzesło miało kółka oraz mechanizm obrotowy, ponieważ umożliwi to przemieszczanie się bez konieczności wykonywania skrętów tułowiem. Obecność podłokietników jest atutem z powodu możliwości oparcia przedramion i łokci na odpowiedniej wysokości z zachowaniem kąta prostego.
Kręgosłup to nie wszystko
Jak już wspomniano wyżej, stawy nadgarstkowe również mogą ulec uszkodzeniu podczas pracy przed monitorem komputera. Dlatego ważne jest, aby dobrać odpowiednią myszkę komputerową oraz podkładkę pod nią. Najbardziej optymalną myszką komputerową będzie taka, która będzie kształtem i wielkością odpowiadała dłoni. Ręka powinna swobodnie leżeć na myszce tak, aby ją całą obejmować. Jeżeli natomiast chodzi o podkładkę pod myszkę powinna ona zawierać wkładkę żelową na swoim końcu dla odciążenia stawu nadgarstkowego. Żel znajdujący się w takiej podkładce powinien mieć optymalną twardość tzn. staw nadgarstkowy nie powinien się z niej zapadać a równocześnie wyniosłość żelowa nie powinna być zbyt twarda. Akcesoria tego typu nie są drogie.
Jak pomóc swoim oczom
Aby wzrok za bardzo się nie męczył należy ustawić monitor w nieco większej odległości niż taką jaką mamy przy czytaniu książki czy gazety. Zapewnia to odpowiednią akomodację oka nie nadwyrężając go zbyt mocno. Pamiętać warto również o tym, że tekst czytany na monitorze powinien mieć taką wielkość, aby ruchy gałek ocznych były minimalne, co powoduje ich mniejsze zmęczenie. Jeżeli natomiast chodzi o oświetlenie to powinno ono być ustawione tak, aby zminimalizować odbicia i odblaski. Jeżeli jest taka możliwość to korzystne jest połączenie światła sztucznego z naturalnym, przy czym korzystne dla wzroku jest światło sztuczne rozproszone. Pozwala to uniknąć niekorzystnych odbić świetlnych na ekranie monitora. W tym celu również zaleca się noszenie okularów z powłoką antyfefleksyjną, która eliminuje niekorzystne odbicia czy oślepiające odblaski, poprawiający tym samym kontrast i ostrość obrazu przez co wzrok się mniej męczy.
Do pracy przed monitorem również trzeba się przygotować. Należy zadbać o swoje stanowisko pracy, aby dzień spędzony przed ekranem komputera był komfortowy i nie kojarzył się nam z męczarnią. Odpowiedni dobór biurka, fotela, podkładki pod myszkę zapewnią odciążenia stawów kręgosłupa oraz nadgarstków zapewniając ich odpowiednie ustawienie. Dobór odpowiedniego oświetlenia jak również odległość od monitora zabezpieczą wzrok przed nadmiernym podrażnieniem i zmęczeniem.
Autor: Justyna Ćwieląg - Magister fizjoterapii