Klimatyzacja - dobra czy zła?
W obecnym standardzie naszego życia w coraz większej ilości miejsc i coraz częściej korzystamy z urządzeń klimatyzacyjnych. To biura, miejsca pracy, gmachy użyteczności publicznej, środki transportu zbiorowe i indywidualne, a czasem i nasze mieszkania. Powszechność występowania uzasadnia postawione w tytule pytanie.
Generalnie, klimatyzacja służy zmianie wybranych parametrów fizycznych otoczenia takich jak temperatura, wilgotność powietrza, ale i filtrowaniu przepływającego powietrza oczyszczając je częściowo z zanieczyszczeń. Pierwsza z wymienionych funkcjonalności jest najbardziej oczywista i jest najczęstszym powodem uruchamiania urządzeń klimatyzacyjnych. Postaramy się, nie wchodząc w szczegóły techniczne, skoncentrować na wpływ działania urządzeń klimatyzacyjnych na nasz organizm.
Człowiek posiada naturalne mechanizmy termoregulacji, które zapewniają utrzymanie fizjologicznie uzasadnionej temperatury ciała podnosząc i obniżając ją w ograniczonym zakresie. Do najłatwiej obserwowanych mechanizmów obniżenia temperatury należy pocenie się, czyli odprowadzanie ciepła poprzez rozszerzenie naczyń krwionośnych – zwiększenie przepływu w naczyniach powierzchownych skóry i wydzielanie przez gruczoły potowe potu – płynu, który parując zwiększa możliwości wypromieniowania ciepła z naszego organizmu. Te dwa współdziałające mechanizmy zapobiegają zwiększeniu temperatury ciała powyżej fizjologicznej granicy, której przekroczenie, zwłaszcza w dłuższym okresie czasu, prowadzi do poważnych reakcji i powikłań ogólnoustrojowych, w ekstremalnych przypadkach poprzez fazę udaru cieplnego, mogących nawet prowadzić do zgonu. Jednocześnie zbyt niska temperatura ciała sygnalizowana przez pojawienie się tak zwanej „ gęsiej skórki” – atawizm, pozostałość po czasie gdy nasze ciała były silnie owłosione (efekt futra), poprzez wzrost produkcji ciepła z wykonujących dodatkową pracę mięśni – termogeneza drżenna –, ograniczenie przepływu krwi przez powierzchowne warstwy skór (bladość, oziębienie) również prowadzi do niezwykle niebezpiecznych incydentów zdrowotnych, które przez fazę hipotermii mogą również zakończyć się tragicznie.
Jak daje się wywnioskować organizm posiada mechanizmy utrzymania temperatury w pewnym przedziale i jest w stanie zareagować na zmiany temperatury otoczenia, ale czyni to po pierwsze nie natychmiast, a po drugie jego reaktywność jest ewolucyjnie związana ze stopniowymi zmianami temperatury. Człowiek zaburza te naturalne mechanizmy poprzez wprowadzanie szybkich i w dużym zakresie zmian temperatur. Aby sobie „pomóc” wymyślił urządzenia chłodzące otoczenie. I tu odnosząc się do tytułu należy powiedzieć, że klimatyzacja sama w sobie jest po prostu zjawiskiem fizycznym, ale jej stosowanie wymaga przestrzegania kilku zasad. Po pierwsze nie należy zmieniać temperatury zbyt gwałtownie, po wejściu do nagrzanego pomieszczenia, biura, samochodu nie należy ustawiać klimatyzacji na najniższą temperaturę i największy nawiew, bo naturalne mechanizmy kontroli temperatury odbiorą ten sygnał, ale ich reaktywność, jak powiedzieliśmy powyżej, nie będzie natychmiastowa i nasze rozszerzone naczynia krwionośne oraz zwiększona potliwość przygotowane na stopniowe obniżanie temperatury nagle doznają szoku termicznego. To jest groźne, nie sama zmiana temperatury, ale jej tempo. Uzmysławiając sobie naturę procesów fizjologicznego utrzymania temperatury ciała łatwiej nam będzie dostosować działanie urządzeń klimatyzacyjnych do wspomagania tych procesów, a nie do wytwarzania dodatkowego stresu temperaturowego. Pamiętajmy umiar jest tu szczególnie pożądany. Równowaga termiczna, jak sama nazwa wskazuje, jest stanem dążącym do utrzymania się w balansie, nie zaburzajmy tego, bo skutki czyli możliwe przeziębienia, bolesne skurcze mięśni, zwłaszcza karku i szyi, a nawet poważniejsze zakażenia bakteryjne układu oddechowego zwiększą ryzyko swojego wystąpienia znacząco.
Tu dochodzimy do drugiej ważnej funkcji klimatyzacji, która najczęściej obserwowana jest w okresie jesienno- zimowym w czasie używania klimatyzacji w samochodach, ale to nie znaczy, że nie występuje też w lecie w czasie wysokich temperatur. Mamy tu na myśli funkcje zmiany wilgotności powietrza klimatyzowanego. Generalnie każda klimatyzacja obniża znacząco poziom wilgotności. Dla zapobieżenie skutkom tego zjawiska stosuje się w rozbudowanych systemach klimatyzacyjnych odpowiednie urządzenia nawilżające. Czy klimatyzacja osusza powietrze? Na to pytanie każdy z nas uzyska odpowiedź obserwując znikającą z szyb w samochodzie parę wodną. To zjawisko jest jak najbardziej pozytywne, poprawia widoczność, zwłaszcza w okresach jesienno-zimowych, wtedy funkcja osuszania zaczyna górować nad funkcją obniżania temperatury. O tej cesze zapominamy jednak latem, a ona i tak występuje. Co dzieje się z człowiekiem, który przebywa w atmosferze o sztucznie i szybko obniżanej wilgotności. Jedną z naturalnych barier ochronnych naszego organizmu są błony śluzowe. Wyścielają one między innymi jamę ustną, gardło, drogi oddechowe, są narządem dodatkowym oka – spojówka. Każda z nich jest wilgotna, nawilża i stanowi barierę dla wielu bakterii, wirusów, które są mechanicznie usuwane. Gdy na śluzówki oddziaływa zbyt wysuszone powietrze one również wysychają, co w znaczący sposób obniża ich zdolności tworzenia bariery ochronnej. Przebywanie w pomieszczeniach klimatyzowanych, zwłaszcza długotrwałe, a z takim mamy do czynienia w miejscach pracy, przy długotrwałej jeździe samochodem, w domach może narażać nas na przesuszanie błon śluzowych i ułatwienie wnikania drobnoustrojów, patogenów do wnętrza naszego organizmu. I znów radą jest stosowanie klimatyzacji z umiarem lub wykorzystanie urządzeń utrzymujących odpowiednią wilgotność klimatyzowanego powietrza. W samochodzie może to być chociażby uchylenie jednej z szyb dla dostarczania powietrza nieklimatyzowanego o aktualnej wilgotności z zewnątrz.
Tu dochodzimy do trzeciej wymienionej na początku funkcjonalności klimatyzacji. Filtrowaniu i oczyszczaniu powietrza. Na pewno znane jest określenie Choroba Legionistów. To ciężka zakaźna choroba dróg oddechowych wywołana zakażeniem Gram-ujemną bakterią Legionella pneumophila. Po raz pierwszy bakteria ta została wyizolowana podczas epidemii zachorowań, która miała miejsce w 1976 r. w Filadelfii, w trakcie zjazdu weteranów wojennych w hotelu Bellevue Stratford Hotel. Do rozwoju bakterii doszło w hotelowym systemie klimatyzacji. Niezwykle ważnym jest by pamiętać, że sama konstrukcja urządzeń klimatyzacyjnych – kanały, praca z powietrzem atmosferycznym, wymuszony ruch powietrza, wymaga stosowania specjalistycznych filtrów o ściśle określonym przez producenta okresie używalności. Zaniedbanie tych zaleceń eksploatacyjnych przy wymienionych powyżej czynnikach ryzyka – nadmierne osuszanie i gwałtowne zmiany temperatury powietrza narażają osoby przebywające w pomieszczeniach klimatyzowanych na znaczące ryzyko zakażenia często bardzo zjadliwymi szczepami drobnoustrojów.
Tu warto jeszcze wspomnieć o wymuszonym ruchu powietrza generowanym przez klimatyzatory. Niewątpliwie w świetle powyżej przedstawionych argumentów jednoznacznym staje się faktu takiego ustawiania parametrów nawiewu by nie był on skierowany bezpośrednio na osoby przebywające w pomieszczeniu. To często jest obserwowane w trakcie korzystania z klimatyzacji w samochodach, gdy dla zwiększenia efektu chłodzenia i przyspieszenia odczucia chłodu kierowane są przez otwory wentylacyjne strumienie powietrza na twarz osób podróżujących samochodem. To zdecydowany hazard zdrowotny. Bo i zbyt szybki ochładzanie, i zbyt duże osuszanie śluzówek, i zbyt duży ruch powietrza.
Reasumując klimatyzacja nie jest ani dobra, ani zła, ale jej stosowanie może być dobre i złe. Przestrzeganie wymienionych powyżej zasad i reżimu użytkowania oraz świadomość fizjologicznych mechanizmów termoregulacji wraz z mechanizmami obronnymi organizmu zdecydowanie poprawi jakość korzystania z dobrodziejstw klimatyzacji i ograniczy ryzyko wystąpienia niepożądanych skutków.
Dobrej atmosfery życzy
Autor: Dr n. med. Cezary R. Lipiński