Czy dieta w trakcie ciąży ma wpływ na późniejszą wagę dziecka?
Okres życia płodowego oraz okres niemowlęcy jest uznawany za okres krytyczny w rozwoju człowieka, ponieważ ma on znaczący wpływ na kondycję zdrowotną dorosłego człowieka. W okresie płodowym kształtuje się metabolizm, czyli tempo przemian substancji odżywczych. Dzięki prawidłowemu odżywianiu się kobiety przed i w trakcie ciąży można zaprogramować metabolizm dziecka w przyszłości.
Żywieniowe programowanie organizmu ma coraz większe znaczenie w walce z nadwagą i otyłością oraz w zapobieganiu chorobom cywilizacyjnym. Stan odżywienia przyszłej mamy, jej zachowania i nawyki zdrowotne, zarówno te pozytywne jak i negatywne, mają kluczowe znaczenie dla późniejszych warunków w jakich dziecku przyjdzie się rozwijać.
Obecnie poznanych jest już kilka genów odpowiedzialnych za produkcję białek biorących udział w przemianie tłuszczów, hormonów odgrywających rolę w regulacji łaknienia i innych substancji decydujących o indywidualnej wrażliwości na pokarm. Obecnie za około 10-50% przypadków otyłości u dzieci odpowiadają uwarunkowania genetyczne. Z drugiej strony faktem jest, że ludzki genom jest stosunkowo stabilny od tysiącleci, więc za główną przyczynę otyłości można uznać czynniki środowiskowe. Geny dają predyspozycje do otyłości, ale mając świadomość występowania nadwagi lub otyłości w rodzinie, poprzez właściwe odżywianie i codzienną porcję ruchu, można jej zapobiegać. Częstość występowania nadwagi i otyłości u dzieci i ludzi dorosłych nie może być tłumaczona jedynie działaniem czynników genetycznych ze względu na krótki okres występowania tego zjawiska.
Kobietom w ciąży od lat towarzyszą różne zakazy i nakazy jak mają dbać o siebie w ciąży, ale dopiero teraz zalecenia poparte są badaniami. Na ich podstawie dowiadujemy się, że okres prenatalny jest to najważniejszy okres życia, w trakcie którego determinuje się wiele cech. Dieta i poziom stresu u kobiet w ciąży daje dziecku wskazówki w jakich warunkach przyjdzie mu żyć. Liczne badania próbują odpowiedzieć jak sposób odżywiania wpływa na zdrowie potomstwa. Wiadomo, że dziecko smaków uczy się już od drugiego trymestru, z chwilą kiedy zaczyna połykać wody płodowe. Zapamiętuje ono co dla niego dobre i bezpieczne, co powinien spożywać, by zapewnić sobie optymalny rozwój, co zwiększy jego szansę na przeżycie w środowisku w jakim przyjdzie mu się urodzić.
Komórki tkanki tłuszczowej, adipocyty, występują już u 14-tygodniowego płodu. W chwili urodzenia tkanka tłuszczowa stanowi około 13% masy ciała noworodka, a pod koniec 1. roku życia dziecka już 28%. W obecnych czasach tkankę tłuszczową uważa się za aktywny organ endokrynny, który działa we własnym obrębie, ale też oddziałuje na odległe narządy i tkanki. Ważne jest, aby nie dopuścić do nadmiernego rozbudowania tkanki tłuszczowej. Nadwaga w okresie niemowlęcym wynika z popełnianych błędów żywieniowych i wadliwy styl życia.
W okresie płodowym na późniejszą nadwagę czy otyłość ma znaczenie niska i wysoka masa płodu, niedowaga lub otyłość matki, cukrzyca ciążowa, brak ruchu i nałogi ciężarnej.
Kluczowe dla określenia ilości niezbędnych kilogramów, które kobieta ciężarna może lub powinna przybrać, jest oszacowanie przedciążowego BMI, bądź BMI w pierwszych tygodniach ciąży, który definiuje tę wartość. Kobietom o prawidłowym przedciążowym BMI (18,5-24,9) zaleca się przybranie między 11,5 a 16 kilogramów, dla kobiet o zaniżonym wskaźniku wagowo-wzrostowym (<18,5) jest to 12,5-18 kg, dla kobiet z nadwagą (BMI 25-29,9) 10-11,5, dla kobiet otyłych (>=30) zalecenie dotyczy 5-9 kilogramów na okres całej ciąży.
Czynnikami sprzyjającymi dużemu przyrostowi masy ciała płodu są zbyt wysoka podaż energii w diecie ciężarnej, przewyższająca potrzeby organizmu oraz ograniczenie aktywności fizycznej. Wystąpienie płodowej otyłości, może sprzyjać utrwaleniu się nieprawidłowości metabolicznych, które będą odgrywały znaczącą rolę w wystąpieniu nadwagi i otyłości w życiu dorosłym. Słynne powiedzenie „jedz za dwoje” na dobre powinno zostać wyparte przez nowe „jedz dla dwojga”. Do otyłości płodowej przyczynia się cukrzyca ciężarnych. Palenie papierosów i stosowanie innych używek może wpływać na masę urodzeniową noworodka. W badaniach Gillman i wsp. zwiększenie masy urodzeniowej o 1kg u donoszonego noworodka było związane z 30% wzrostem ryzyka nadmiernej masy ciała u nastolatków. W przypadku otyłości u rodziców zwiększa się ryzyko wystąpienia otyłości u dziecka do 70%. Spowodowane jest to głównie zbyt wysokim udziałem tłuszczów i węglowodanów w diecie rodziców oraz co za tym idzie, przekazywaniem niewłaściwych wzorców. Czynniki genetyczne są modyfikowalne, dlatego prozdrowotny styl życia może uchronić przed otyłością dzieci z wysoką masą urodzeniową.
Należy sobie uświadomić, że pierwsze lata życia pełnią kluczową rolę w rozwoju nadwagi i otyłości. Badania wskazują, że większość dzieci przybierających nadmiernie na wadze przed ukończeniem 6 roku życia, utrzymuje nadwagę w okresie pokwitania, a nawet w wieku dorosłym.
Poza otyłością matki w okresie ciąży, na późniejsze wystąpienie nadwagi i otyłości u dziecka ma wpływ mała masa urodzeniowa. Jest ona spowodowana nieodżywieniem matki i rozwojem hipotrofii wewnątrzmacicznej. Konsekwencją takiej sytuacji może być rozwój otyłości trzewnej w późniejszych latach.
Długotrwały niedobór energii i składników odżywczych prowadzi do zmian adaptacyjnych, które mają na celu dostarczenie glukozy do mózgu, by ten rozwijał się prawidłowo, kosztem innych organów. Niedożywienie lub dieta uboga w składniki odżywcze programuje metabolizm płodu do warunków niedoborów. Organizm dziecka w warunkach dostarczania prawidłowej lub zbyt dużej ilości substancji odżywczych nie radzi sobie ze zwiększoną podażą energii względem życia płodowego, co prowadzi do odkładania się tłuszczu. W pierwszych dwóch latach życia u dzieci z niską masą urodzeniową obserwuje się wzrastanie kompensacyjne. Niestety po okresie wyrównania masy ciała względem rówieśników, dzieci takie zaczynają tyć. Teoria Barkera przedstawia zjawisko programowania metabolizmu płodu. Naukowiec zauważył związek między niską masą urodzeniową a występowaniem chorób sercowo-naczyniowych, insulinooporności, otyłości i cukrzycy typu 2 w wieku dorosłym. W oparciu o te informacje powstało kilka hipotez tłumaczących to zjawisko. Jeżeli w okresie ciąży dziecko nie dostaje odpowiedniej ilości składników odżywczych, to w późniejszym okresie łatwo gromadzi tkankę tłuszczową, ponieważ braki w życiu płodowym trwale upośledzają metabolizm organizmu.
Kobiety w przypadku zbyt niskiego lub zbyt wysokiego BMI powinny skonsultować się ze specjalistą z zakresu żywienia, celem dopasowania jadłospisu do potrzeb rozwijającego się dziecka. W tym szczególnym okresie potrzeba, aby dieta była urozmaicona oraz dostarczała wszystkich niezbędnych składników. Stosując naturalną i zdrową dietę, bogatą we wszystkie niezbędne składniki odżywcze, można już na poziomie prenatalnym kształtować zdrowie i metabolizm. W późniejszym okresie, najważniejsza będzie kultura jedzenia, którą każde dziecko wyniesie z domu. Zarówno geny, jak i masa urodzeniowa dziecka mają wpływ na rozwój chorób, w tym otyłości, jednak czynniki środowiskowe, sposób żywienia, aktywność fizyczna i odpowiednie wzorce wydają się mieć większy wpływ na to czy w przyszłości nasze dzieci będą zdrowe czy nie.
Autor: Katarzyna Mraczek - Dietetyk