Czy chodzenie ma wpływ na nasze zdrowie?
Chód - to forma lokomocji przy użyciu kończyn. Chód człowieka, to chód wykorzystujący kończyny dolne, jako elementy zasadnicze oraz kończyny górne i balans ciałem, jako elementy wspomagające. To seria cyklicznych, naprzemiennych ruchów całego ciała – kończyn i tułowia – powodujących przemieszczanie się.
W trakcie chodu, przynajmniej jedna kończyna ma zawsze kontakt z podłożem. O biegu mówimy wówczas, gdy obie kończyny w pewnych momentach nie mają kontaktu z podłożem. Chód człowieka jest osobniczo i wiekowo zmienny, zaś jego prędkość jest zróżnicowana, ale za średnią przyjmuje się około 6 km na godzinę, co odpowiada mniej więcej szybkiemu marszowi.
Z punktu widzenia biomechaniki chód człowieka jest przestrzennym i cyklicznym aktem ruchowym, polegającym na chwilowej zmianie środka ciężkości tułowia poza płaszczyznę podparcia kończyn dolnych, a następnie odzyskiwaniu równowagi z jednoczesną realizacją ruchów posuwistych po podłożu. Ruch postępowy ciała zainicjowany jest odbiciem stopy obciążonej od podłoża z równoczesnym uniesieniem pięty oraz środka ciężkości całego ciała w górę i do przodu poza czworobok podparcia. W tym czasie noga nieobciążona wykonuje wymach do przodu, aż do zetknięcia pięty z podłożem. Wówczas następuje opuszczenie stopy i przeniesienie ciężaru ciała. Z tą chwilą środek ciężkości ciała opada. W naprzemiennym akcie ruchowym, noga wykroczna staje się zakroczną i na odwrót. Cykl chodu składa się z fazy stania (podporu), czyli czasu, w którym stopa styka się z podłożem (58-61% czasu), gdzie podwójne podparcie zajmuje 16-22% czasu, natomiast pojedyncze podparcie 39-42%, oraz fazy kołysania, czyli czasu, w którym stopa jest oderwana od podłoża (39-42%), na który składają się subfazy wykroku, odbicia z nogi, przenoszenia i styku z podłożem kończyny.
Stopa w chodzie
W chodzie człowieka przyłożenie ciężaru ciała do podłoża odbywa się od styku pięty z podłożem, w kolejnej fazie następuje przeniesienie ciężaru ciała na śródstopie i przodostopie, gdzie największy nacisk odnotowuje się w okolicy 1 i 5 głowy kości śródstopia. W tej fazie stopa styka się największą powierzchnią z podłożem. Tu widoczne są łuki stopy, które tworzą wysklepienie podłużne. Jego oddziaływanie polega głównie na amortyzacji wstrząsów z uderzenia ciężaru ciała o podłoże. To swoisty amortyzator i akumulator energii. Dodatkowo wyróżniamy łuk poprzeczny stopy, który ma za zadanie poprawę stabilizacji stopy w momencie obciążania przodostopia oraz amortyzację wstrząsów. Te cechy fizjologiczne stopy poprawiają warunki biomechaniczne całego aktu chodu. Można zaryzykować twierdzenie, że bez sprawnych mechanizmów podparcia i amortyzacji oraz kumulacji i oddawania energii w kolejnym kroku nie byłoby możliwe fizjologiczne poruszanie się.
Płaskostopie podłużne, czyli opadnięcie łuków podłużnych i ich słaba amortyzacja powoduje duży dyskomfort, wzrost wydatków energetycznych w akcie chodu oraz przeciążenie pozostałych struktur stopy i wyższych pięter układu narządów ruchu.
Płaskostopie poprzeczne, czyli spłaszczenie łuku poprzecznego stopy w znaczący sposób obniża statykę stopy i niweluje dobroczynny stan amortyzacji struktur w trakcie przenoszenia ciężaru ciała i styku stopy z podłożem. Taki wstrząs przenosi się na wyższe piętra układu narządów ruchu, mogąc być powodem zmian przeciążeniowych, zapalnych w stawach kolanowych.
Często powodem zaburzeń uwidacznianych w stawach kolanowych, a i biodrowych jest dysfunkcjonalność stopy i mechanizmów amortyzacyjnych w niej realizowanych. W kolejnej fazie ruchu stopy w akcie chodu dochodzi do wyprostowywania się obciążonych łuków podłużnych stopy, które jak swoisty amortyzator oddają energię wspomagająca odbicie stopy od podłoża. W tym mechanizmie duże znaczenie odgrywa paluch stopy, który wspomaga odbicie w jego ostatniej fazie, gdy prawie cała stopa jest już uniesiona nad podłoże, na nim spoczywa efekt propulsji, czyli efekt sprężyny, który pomaga aparatowi mięśniowemu w uniesieniu kończyny i przeniesieniu jej do przodu do kolejnego kontaktu z podłożem. Jak daje się zaobserwować, jeśli łuki podłużne są spłaszczone, czyli są w stanie zmagazynować mniej energii, ta dla zapewnienia właściwej realizacji aktu chodu musi pochodzić z wykonujących dodatkową pracę mięśni kończyny dolnej. Dla wspomożenia tej pracy paluch ustawia się dośrodkowo, czyli rozpoczyna się proces przeciążenia stawu palucha, zmiana jego osi pracy, a sam paluch ustawiony w kierunku drugiego palca stopy koślawi się, czyli rozwija się halluks. To oczywiście tylko jeden z mechanizmów prowadzących do koślawości palucha, nie można jednak o nim zapominać. Zbyt ciasne obuwie, zwłaszcza w przodostopiu, zbyt wysokie obcasy, nadwaga, to wszystko czynniki obciążające stopę i zaburzające prawidłowe mechanizmy chodu. Wysokie obcasy przeciążają przodostopie, przyczyniają się do spłaszczenia łuku poprzecznego stopy, a jednocześnie zbyt duży szpic buta uniemożliwia fizjologiczne ułożenie palców, których rola została powyżej opisana jako punktów podparcia i stabilizacji stopy, a przez to całego organizmu. Jednocześnie uniesienie pięty na obcasie zaburza równowagę w najistotniejszym punkcie styku stopy z podłożem, a skrócenie ścięgna Achillesa powoduje jego słabsze ukrwienie i tendencje do urazów.
Chód człowieka angażuje całe ciało, angażuje zdecydowaną większość mięśni posturalnych, wymaga koordynacji zapewnianej przez różne piętra układu nerwowego, układu równowagi połączonego z układem słuchu i wzroku. Tak ważnym staje się docenianie chodu jako jednej z podstawowych cech organizmu. Nie bagatelizujmy czynników, które mają wpływ na fizjologię chodu, gdyż ich wpływ na tą bardzo powtarzalną czynność, jaką codziennie wykonujemy stawiając kolejne kroki, może zaowocować bardzo negatywnymi skutkami miejscowymi i ogólnoustrojowymi. Oby nigdy nie musieć sprawdzać prawdziwości przysłowia, że smak wody najlepiej poznaje się, gdy studnia wyschnie - tak abyśmy dobrodziejstw chodu i jego fizjologii nie musieli poznawać, gdy wystąpią patologie. Mimo, że chód człowieka zmienia się w fazach jego rozwoju od okresu niemowlęctwa i wczesnego dzieciństwa, przez młodość i dojrzałość po okres starości, ale zawsze jest to czynność umożliwiająca nam cieszenie się swobodą i samodzielnością nawet względną. Choć prawdą jest, że życie człowieka zaczyna się w wózku i często w wózku się kończy, to czas pomiędzy tymi stanami niech będzie jak najdłuższy, zwłaszcza że wiele z czynników zaburzających jesteśmy w stanie ograniczyć, a poprzez aktywny tryb życia wydłużyć naszą sprawność.
Autor: Dr n. med. Cezary R. Lipiński