Ból stawów
Budowa i rodzaje stawów
Połączenia wolne, czyli stawy (articulationes), połączenia maziowe to najbardziej ruchome połączenie kości. We wszystkich stawach występują:
- Powierzchnie stawowe kości łączących się w stawie;
- Torebka stawowa, otaczająca cały staw;
- Jama stawowa, wolna przestrzeń pomiędzy powierzchniami stawowymi kości.
Dodatkowo nie we wszystkich stawach występują: więzadła stawowe, krążki stawowe, łąkotki, obrąbki stawowe.
Powierzchnie stawowe (facies articulares) bywają wklęsłe – stanowiąc panewkę stawową, wypukłe – stanowiąc główkę stawową. Są one pokryte lśniącą, gładką, a przez to zmniejszającą tarcie w trakcie ruchu chrząstką stawową. Jest to tkanka sprężysta, która odkształca się pod wpływem siły nacisku. Z wiekiem jej zdolności sprężystości maleją. Chrząstka w trakcie życia przenosi bardzo duże siły nacisku i tarcia. Jest ona warstwą ochronną dla końców stawowych kości. Dodatkowo jej sprężystość osłabia siły urazowe i amortyzuje wstrząsy związane z codziennym funkcjonowaniem. Jeśli stopień ruchomości stawu ulega znacznemu ograniczeniu, chrząstka stawowa ulega degeneracji, pojawia się tkanka łączna, która stopniowo zajmuje jamę stawową i łączy oba końce stawu doprowadzając do dalszego upośledzenia ruchomości, a w ostateczności do pełnego usztywnienia stawu (artrodeza). Chrząstki są pozbawione zakończeń nerwowych, dlatego nie odczuwamy bólu chrząstki.
Torebka stawowa (capsula articularis) łączy końce stawowe kości i ogranicza staw od otoczenia. Wyróżnia się w niej zewnętrzną błonę włóknistą i wewnętrzną delikatną cienką błonę maziową. Błona włóknista torebki w miejscu przyczepu do kości przechodzi w okostną. W niektórych stawach staje się szczególnie gruba i wytrzymała tworząc mocne pasma nazywane więzadłami stawowymi. Błona maziowa zwana także torebką maziową jest miękką, przesuwalną błoną silnie unerwioną i unaczynioną. Błona maziowa wytwarza maź stawową wypełniającą jamę stawową, zapewniając dodatkowe ograniczanie tarcia i amortyzację w stawie. Jest to jasny płyn bladożółty, śliski. W stanach zapalnych błona maziowa może wydzielać duże ilości płynu surowiczego, co przy słabych możliwościach wchłaniania go przez błonę powoduje silne napięcie torebki stawowej i jamy stawowej. W takich sytuacjach dla zmniejszenia odczynu zapalnego i ewakuacji płynu stosuje się punkcje stawowe i wycięcie okienka (fenestracja) w torebce stawowej dla odprowadzenia płynu na zewnątrz.
Jama stawowa (cavitas articularis) jest to przestrzeń wypełniona mazią. Jej wielkość różni się w zależności od stawu od kilku do prawie 300 mililitrów w stawie kolanowym. W stanach zapalnych dużych stawów może sięgać 1500 mililitrów pojemności.
Czynnikami łączącymi kości w stawie są: ciśnienie powietrza, pociąganie mięśni, więzadła stawowe, przyleganie oraz powłoki zewnętrzne.
Jeśli w budowie stawu biorą udział dwie kości staw taki nazywamy stawem prostym, jeśli więcej staw jest stawem złożonym. W zależności od liczby osi kierunków ruchu wyróżniamy stawy jedno-, dwu- i wieloosiowe.
Ruchy w stawach generalnie wypełniają trzy kategorie:
- Ślizganie;
- Toczenie;
- Obracanie.
Najczęściej w stawie obserwuje się mieszaninę tych kategorii ruchu. W ruchach jakiejś części ciała bierze udział zwykle kilka stawów tworząc tak zwany łańcuch stawowy.
Ból stawów
Bólem stawów nazywamy ból zlokalizowany w obrębie stawów, wynikający z patologii samego stawu, otaczających go struktur, a czasami z innych przyczyn, niezwiązanych bezpośrednio ze stawem. Jest jedną z najczęściej występujących dolegliwości. Jeśli mija samoistnie w ciągu kilku dni, najczęściej nie oznacza poważnej choroby. Należy jednak pamiętać, że może być objawem różnych urazów, stanów zapalnych miejscowych i ogólnoustrojowych chorób jak chociażby: reumatoidalne zapalenie stawów lub toczeń rumieniowaty układowy. Jeśli ból stawów nie mija w ciągu kilku dni lub towarzyszą mu inne niepokojące objawy (np. obrzęk stawu, gorączka, sztywność poranna stawów i in.), nie należy zwlekać z wizytą u lekarza.
Istnieje bardzo wiele przyczyn bólu stawów – generalnie są to przyczyny niezapalne (wywołane np. uszkodzeniem mechanicznym) i zapalne (związane ze stanem zapalnym w tkankach stawu i okołostawowych). Najczęściej ból stawu związany jest z przeciążeniem otaczających go struktur (ścięgien, więzadeł i torebek stawowych), np. po intensywnej pracy fizycznej lub ćwiczeniach po urazach. Ból stawów u osób młodszych, zwłaszcza jeśli towarzyszą mu inne niepokojące objawy, zawsze powinien nasuwać podejrzenie zapalnej choroby stawów i wymaga dalszej diagnostyki. U osób starszych częstą przyczyną bólu stawów jest choroba zwyrodnieniowa. Trzeba jednak pamiętać, że w tej grupie wiekowej występują też choroby zapalne, jak chociażby reumatoidalne zapalenie stawów, polimialgia reumatyczna, dna moczanowa, chondromalacja – zmiany destrukcyjne chrząstki stawowej – głównie dotyczy stawów kolanowych. Obserwuje się, że wiele chorób, które do tej pory dotykały raczej ludzi starszych pojawia się w grupie młodszej. Bóle mięśni i stawów często towarzyszą chorobom takim jak grypa, ospa wietrzna, świnka czy różyczka.
Pilny kontakt z lekarzem jest konieczny, jeśli:
- Bólowi stawów towarzyszy obrzęk, zaczerwienienie lub ocieplenie stawu oraz ograniczenie jego ruchomości;
- Rano pojawiają się problemy z rozruszaniem się przez ponad godzinę;
- Występują tzw. objawy ogólne, takie jak zmęczenie, gorączka, ból mięśni, utrata apetytu czy zmniejszenie masy ciała;
- Ból stawów nasila się w nocy i wybudza ze snu;
- Wystąpią inne niepokojące objawy.
Ból karku, pleców i ramion to najczęściej dolegliwość wynikająca ze stylu życia, a konkretnie niezmienianej godzinami pozycji, najczęściej siedzącej. Tego typu bóle mogą być wynikiem garbienia się podczas stania lub chodzenia. Mięśnie, więzadła i stawy w tych okolicach są przeciążone, co wywołuje nieprzyjemne odczucia. Aby uniknąć przeciążania tułowia, trzeba pamiętać o zasadach ergonomii podczas pracy: stawy kolanowe powinny tworzyć kąt prosty, ekran powinien być na wprost oczu, przedramiona powinny leżeć na blacie. Ból w stawach może być wynikiem nadmiernego obciążenia lub urazu. Stawy mogą być nadmiernie obciążone ze względu na nadwagę lub otyłość, co oznacza, że muszą one utrzymywać ciężar większy niż powinny. Ból stawów może być też wynikiem nadmiernego obciążania stawów ćwiczeniami.
Leczenie
Należy zdiagnozować problem wywołujący bóle stawów, trzeba się nim zająć. Leczenie przyczyny zamiast skutku, czyli bólu stawów, będzie skuteczniejsze niż łagodzenie samego bólu, jednakże doraźną pomoc mogą przynieść leki o działaniu miejscowym, takie jak plastry i żele rozgrzewające. Do tego mogą mieć one działanie przeciwzapalne. Wielu osobom pomaga hydroterapia (terapia wodą), a szczególnie balneoterapia (terapia za pomocą kąpieli) oraz lekkie, rozciągające ćwiczenia fizyczne i ogólna aktywność fizyczna. Najlepiej na bóle stawów działa pływanie, jazda na rowerze i gimnastyka rozciągająca stawy. To pozwala rozruszać bolące stawy i równocześnie ich nie przeciążać. Jeśli ból stawów pojawił się wskutek urazu, bolące miejsce najpierw trzeba schłodzić, a dopiero później rozgrzać. W radzeniu sobie z bólem mogą pomóc także doustne leki przeciwbólowe i przeciwzapalne, stosowane bez recepty. Jeśli dolegliwości nasilają się lub utrzymują przez kilka dni udanie się do lekarza jest konieczne gdyż ból stawów może być powodowany wieloma jednostkami chorobowymi często o skomplikowanym przebiegu klinicznym i dużym wpływie na cały organizm. Do szczególnie uciążliwych schorzeń należy zaliczyć reumatoidalne zapalenie stawów (RZS). Choroba dotyczy ok. 1% populacji. Generalnie choroba występuje od 2 do 3 razy częściej u kobiet niż u mężczyzn. Szczyt zachorowań następuje w wieku pomiędzy 30-50 r.ż. Objawy RZS można podzielić na stawowe, pozastawowe i ogólnoustrojowe.
Objawy stawowe to: ból, obrzęk, uczucie porannej sztywności stawów. Charakterystyczne dla RZS jest również nasilanie się dolegliwości po długotrwałej bezczynności stawów i ich ustępowanie pod wpływem ćwiczeń fizycznych. W przebiegu RZS zajęte są przede wszystkim drobne stawy rąk i stóp. W okresie zaostrzenia RZS stawy są obrzęknięte, bardzo bolesne zarówno przy poruszaniu, dotykaniu, jak i w spoczynku. Skóra nad zajętymi stawami jest zaczerwieniona i cieplejsza niż nad stawami zdrowymi. Bardzo silny ból i obrzęk stawu powoduje pogorszenie jego ruchomości i sprawności. Gdy zajęte są stawy dłoni, pacjent ma trudności z wykonywaniem czynności takich jak: zapinanie guzików, wiązanie sznurowadeł, podnoszenie filiżanki do ust, odkręcanie słoików. Przy zajęciu stawów kończyny górnej pacjent może mieć trudności z podniesieniem rąk do góry i ich rozprostowaniem, z sięganiem po przedmioty. Stan zapalny w stawie barkowym ogranicza zakres ruchów, możliwość podnoszenia rąk czy wykonywania krążenia ramion. Stan zapalny w obrębie nadgarstka powoduje ucisk na przebiegające w tej okolicy nerwy, co objawia się jako tzw. zespół cieśni nadgarstka: drętwienie i mrowienie palców, ból dłoni, zanik mięśni kłębu dłoni, trudności z zaciśnięciem ręki w pięść, nasilenie objawów w nocy i po uniesieniu ręki do góry, a ustąpienie po opuszczeniu ręki. Widocznym objawem RZS są również deformacje stawów. Początkowo mogą być wynikiem procesu zapalnego i ustawiania kończyn, dłoni czy palców w pozycji sprawiającej najmniejszy ból. Ta wymuszona pozycja z niefizjologicznym napięciem jednych grup mięśniowych i odciążeniem innych skutkuje przykurczami tych pierwszych i zanikami tych drugich.
Objawy pozastawowe i ogólnoustrojowe to: zmiany skórne – guzki reumatoidalne, płucne- włóknienie płuc, sercowo - naczyniowe– zaburzenia rytmu serca, zapalenia osierdzia, zmiany miażdżycowe w naczyniach i objawy z wielu innych układów, nerwowego, moczowego, krwiotwórczego.
Nie należy bagatelizować bólu. Jest on zawsze sygnałem alarmowym wysyłanym przez nasz organizm. Nasza rekcja na ten alarm nigdy nie powinna być obojętna, nie można też uznać, że „samo przyszło to samo odejdzie”. Problem, jak ukazano powyżej, może być powodowany przez wiele czynników, zaś jego skutki mogą mieć ogólnoustrojowe i dalekosiężne znaczenie, często o nieodwracalnym charakterze.
Autor: Dr n. med. Cezary R. Lipiński