Błędy i wady postawy
Według różnych autorów problem błędów i wad postawy dotyczy od 50 do nawet 90% populacji w wieku szkolnym. Jest to niewątpliwie problem dysfunkcjonalności o charakterze cywilizacyjnym i zasięgu populacyjnym. Jest to problem społeczny o wielowymiarowej charakterystyce, rzutujący na działania medyczne, ekonomiczne, społeczne, kulturowe.
Nie istnieje jednolita definicja prawidłowej postawy ciała, przyjmuje się, że postawa ciała to układ organizmu (pozycja, poza) świadomie mu nadany (postawa stojąca, siedząca, klęcząca, swobodna, niedbała, wadliwa, prawidłowa), oraz ułożenie poszczególnych odcinków organizmu względem siebie i w stosunku do linii środkowej organizmu”. Prawidłowa postawa ciała to takie jego ułożenie, które zapewnia najbardziej optymalne jego funkcjonowanie, stabilność statyczno-dynamiczną przy jak najmniej obciążającym organizm zapewnieniu tych warunków. Odchylenia od tych parametrów nazywamy błędami – pojedyncze odchylenia czynnościowe i wadami - złożone zmiany morfologiczne tkanek (strukturalne, deformujące) zazwyczaj wpływające na zmianę ukształtowania przestrzennego kręgosłupa, dużych stawów i obszarów ciała. Ponieważ postawa ciała jest wypadkową działania układu mięśni posturalnych, ruchomości segmentów kręgosłupa i stawów kończyn, głównie w okolicy stóp, kolan i stawów biodrowych oraz ułożenia miednicy, zaś w górnych odcinkach ciała, ułożenia ramion, łopatek i głowy, można wyraźnie określić, że błędy i wady postawy są schorzeniami rzutującymi na funkcjonalność całego organizmu. Wady oraz błędy postawy są uznane za czynniki bezpośrednio wpływające na rozwój wczesnych zmian zwyrodnieniowych stawów – artroz (chorób cywilizacyjnych), z którymi aktualnie boryka się coraz większa liczba osób.
Wybrane cywilizacyjne okoliczności predysponujące do powstawania błędów i wad postawy:
- Bezkrytyczne trwanie w świadomości teorii wyrastania z tzw. dysfunkcji fizjologicznych wieku wzrastania organizmu (także mylna diagnoza, brak oceny metabolicznej i kompleksowej wydolności organizmu, brak obserwacji „wyrastania”);
- Ograniczające rozwój ruchowy, zbędne posługiwanie się przedmiotami ułatwiającymi/ umożliwiającymi bierne przemieszczanie się organizmu (chodziki, pojazdy z zewnętrznym źródłem energii itp.);
- Brak kontroli nad jakością i rolą przedmiotów codziennego użytku – głównie obuwia, siedzisk itp.;
- Przebywanie długotrwałe w pozycjach przeciążeniowych (stojąca, siedząca);
- Brak świadomości potrzeby zmiany istniejących obecnie stereotypów funkcjonalnych (rekreacja) – odbiegających od podstawowych zasad higieny dnia (praca – odpoczynek czynny – odpoczynek bierny). Tydzień wypełniony stereotypiami ruchowymi i nadmierna aktywność ruchowa – impulsowa występująca w weekend lub w okresie urlopowym.
Do najbardziej krytycznych okresów rozwojowych mających wpływ na powstawanie i rozwój błędów i wad postawy należą okresy wzmożonego wzrostu – wiek 6-7 lat oraz okres pokwitania z intensywnym wzrostem wysokości ciała z zaburzeniem dotychczasowej równowagi ciała – wzrost długości kończyn, zmiana proporcji ciała, przesunięcie środka ciężkości ciała, wzrost masy ciała.
Cywilizacja, oprócz niekwestionowanego postępu i ułatwień życia, ma także znaczący wpływ na nasze zdrowie i nie zawsze jest to wpływ pozytywny. Pozycją ciała, którą przyjmujemy najczęściej, jest pozycja siedząca, mająca bardzo duży wpływ na przeciążanie struktur kręgosłupa, zwłaszcza w odcinku lędźwiowym. Tak ważnym staje się tu stosowanie odpowiednich siedzisk podpierających i stabilizujących naturalne krzywizny kręgosłupa – lordozę lędźwiową i kifozę piersiową. Dotyczy to szczególnie okresów skoków wzrostowych, przyjrzyjmy się więc na jakich siedziskach i jak dostosowanych do ich potrzeb siedzą dzieci w szkołach i w naszych domach. Jak bardzo siedziska te nie uwzględniają potrzeb ruchowych i wysokości ciała.
Kolejnym niezwykle obciążającym elementem naszych wzorców cywilizacyjnych jest sposób poruszania się. Chodzimy po mało sprężystych podłożach, zakładamy buty, których kształt, elementy budowy odpowiadają trendom mody, nie zawsze zaś odpowiadają potrzebom fizjologii stopy. Ograniczają swobodne ułożenie palców stopy – wąskie przodostopie buta, nie wspierają rozwoju łuków stopy, nie stabilizują okolic pięty.
To połączenie: niefizjologiczne obuwie, hipokineza cywilizacyjna, czyli ograniczanie aktywności ruchowej oraz zachowania stereotypowe – przewaga pozycji siedzącej i stojącej w czasie dnia i niewłaściwe podpieranie kręgosłupa w czasie snu - miękkie „wygodne” materace wraz z impulsową aktywnością ruchową w czasie weekendu czy wakacji, generuje najwięcej błędów i wad postawy o etiologii funkcjonalnej. Oczywiście istnieje duża grupa wad postawy o etiologii chorobowej – schorzeniach neuromuskularnych, metabolicznych czy chorób układowych. Te zawsze wymagają dokładnej diagnostyki medycznej. Pamiętajmy jednak, że gros błędów i wad postawy zaczyna się w obszarach funkcjonalnych, na które mamy znaczący wpływ. Podejmowane tu działania korektywne winny koncentrować się na: po pierwsze szybkim spostrzeżeniu odstępstwa od normy – obserwacja, podejmowaniu działań eliminujących bądź ograniczających czynniki negatywnie wpływające na rozwój i kształtowanie się wzorców ruchowych, i sam program ruchowy – obuwie, meble, po stosowanie zasady umiaru w obciążaniu organizmu ruchem, lepsza codzienna aktywność ruchowa nawet w ograniczonym zakresie niż aktywność skoncentrowana w weekend, która ma zrekompensować codzienne ograniczenia ruchowe. Pamiętajmy, że tak jak nie można najeść się zapas, tak nie można ćwiczyć na zapas – to musi być aktywność stała i to realizowana w otoczeniu dostosowanym do fizjologicznych potrzeb. Nie ma fizjologicznych błędów postawy, z których się wyrasta, są za to okresy rozwojowe charakteryzujące się określonymi etapami rozwoju funkcji i struktury.
Jak wspomnieliśmy powyżej znaczenie błędów i wad postawy rzutuje na cały organizm i może powodować dolegliwości towarzyszące całemu późniejszemu życiu, dlatego tak ważnym jest rozwijanie świadomości obserwacji i zwiększenie wiedzy w zakresie funkcjonowania motoryki ciała. Lekarz zwykle obserwuje dziecko, dorosłego jedynie w czasie wizyty, zaś opiekun ma taką możliwość w zdecydowanie dłuższym horyzoncie czasowym. Przegapienie pojawienia się błędu najczęściej prowadzi do jego rozwoju i przejścia w fazę uszkodzeń strukturalnych, często nieodwracalnych lub odwracalnych częściowo. Przygotowując się do wizyty lekarskiej warto podzielić się z lekarzem swoimi spostrzeżeniami, ułatwi to postawienie właściwej diagnozy i podjęcie działań korektywnych. Nie zaniedbujmy tego, gdyż skutki zaburzeń postawy są zawsze negatywne i długofalowe.
Z życzeniami dobrej postawy wobec siebie i otaczającego świata
Autor: dr n. med. Cezary R. Lipiński