Aktywność fizyczna u dzieci – dlaczego jest tak ważna?
Niejedna mama powiedziałaby, że dziecko to najlepszy budzik, tylko szkoda, że bez możliwości włączenia drzemki. Wszystkie dzieci (z wyjątkiem noworodków i małych niemowlaków) po przebudzeniu są zwarte i gotowe do poznawania świata, zabawy i ani im w głowie pospać choć odrobinę dłużej. Dlaczego tak się dzieje? Skąd się bierze taki nadmiar energii u dzieci? Skąd u nich taka hiperaktywność fizyczna i czy jest ona ważna?
Naturalna potrzeba ruchu
Okres rozwoju motorycznego dziecka można podzielić na cztery okresy. Do 1 roku życia dziecko poznaje swoje ciało, nabywa umiejętności ruchowych (siadanie czworakowanie, chodzenie), a potrzeba ruchu zaczyna nabierać tempa. Kolejnym okresem rozwoju motorycznego dziecka jest okres do 6 roku życia, w którym dziecko odczuwa naturalny „głód” ruchu. Każda forma zaktywizowania się jest dobra i każdej z tych form jest mało. Jest to uwarunkowane fizjologicznie niedojrzałością układu nerwowego dziecka, a w szczególności niezakończonym procesem mielinizacji, co wiąże się z obciążeniem wysiłkowym organizmu, a to z kolei w naturalny sposób wspomaga i stymuluje rozwój motoryki, i zaopatrzenia tlenowego. Ponadto, dziecko ma przy tym zdolność do samoregulacji wysiłku. Z tego właśnie prostego powodu, kochani rodzice, nie narzekajcie na dzieci, że nie są w stanie usiedzieć choć 5 minut na krześle, że ciągle gdzieś skaczą, turlają się czy wywijają psikusy- one to robią spontanicznie, naturalnie, bo tego wymaga od nich natura. A co najważniejsze, nie należy tłumić czy powstrzymywać tej naturalnej potrzeby ruchu („Nie wchodź za wysoko bo spadniesz”, „Nie rób tego bo się ubrudzisz” itp.). Trzecim okresem rozwoju motorycznego dziecka jest wiek między 6-12 rokiem życia, w którym stopniowo pojawia się celowość i ekonomia ruchów, jak i panowanie nad ciałem. Jest to tak zwany „złoty okres motoryczności”, w którym dziecko łatwo przyswaja i opanowuje podstawowe aktywności ruchowe, takie jak jazda na rowerze, nartach czy pływanie. Czwarty okres rozwoju motorycznego następuje u dzieci/młodzieży w wieku 12-18 lat. Można zaobserwować tutaj przejściowe zakłócenie rozwoju motorycznego związane z okresem dojrzewania. Pojawia się niezgrabność ruchowa (związana z przyspieszonym i nieharmonijnym rozwojem poszczególnych części ciała) czy zaburzenia procesów pobudzania i hamowania (co przekłada się na wzrost napięcia mięśni, rozrzutność ruchową oraz niechęć do ruchu). Jest to szczególnie widoczne u dziewcząt przed pierwszą miesiączką, gdyż organizm naturalnie zbiera energię do prawidłowego rozwoju funkcji rozrodczych.
Ruch to zdrowie
Dorosłych nie trzeba przekonywać o pozytywnym wpływie sportu na zdrowie organizmu, natomiast jakie korzyści zdrowotne będą czerpały dzieci z aktywności fizycznej? Stymulacja oraz wspomaganie rozwoju fizycznego następuje poprzez pobudzanie ciała do wzrostu (między innymi przez mechaniczny nacisk na chrząstki wzrostowe czy zwiększenie wydzielania hormonu wzrostu), wspomaganie rozwoju mięśni i zaopatrzenia tlenowego, jak również jest korzystne dla harmonijnego rozwoju dziecka (proporcjonalny przyrost masy ciała). Ponadto, umożliwia uzyskanie odpowiedniego poziomu sprawności fizycznej oraz harmonijnego rozwoju wszystkich cech motorycznych, jak również umiejętności ruchowych, dzięki którym dziecko umie sobie poradzić w różnych sytuacjach życiowych i unikać zagrożeń.
Poza korzyściami „tu i teraz” płynącymi z aktywności fizycznej dziecka, istotny jest również wpływ ruchu na stan zdrowia w dorosłym życiu. Zapobieganie osteoporozie (aktywność fizyczna sprzyja zwiększeniu masy kostnej), otyłości, zmianom miażdżycowym, zaburzeniom układu ruchu. Wspiera prawidłowe funkcjonowanie układu oddechowego poprzez zwiększenie objętości płuc, poprawę działania układu hormonalnego (wzrost tolerancji glukozy), poprawa koordynacji nerwowo-mięśniowej czy zmniejszony poziom ciśnienie tętniczego. Należy pamiętać, że proces chorobowy może zacząć się już w dzieciństwie, ale objawy kliniczne pojawiają się dopiero w wieku średnim czy starszym. W związku z tym, należy pamiętać, że zaszczepienie w dziecku chęci do uprawiania sportu będzie miała długofalowe, pozytywne efekty.
Intelekt
Rozwój intelektualny dziecka w znacznym stopniu zależy od tego na ile rodzice pozwolą mu poznawać świat, otoczenie czy środowisko. Jeżeli rodzic jest nadopiekuńczy i stara się, aby dziecku nie stała się najmniejsza krzywda, tworzy nad głową pociech klosz chroniący go przed całym złem tego świata. I choć w opiece i trosce nie ma nic złego, jak pokazuje krzywa Gaussa, wszystkie skrajności są złe. To właśnie dzięki niezliczonej ilości prób, potknięć, upadków dziecko poznaje co jest dobre, a co złe, co można robić, a co jest zabronione, kiedy należy zacząć, a kiedy trzeba przestać. Poznawanie środowiska, a przez to również rozwój intelektu, kształtuje rozwagę, ale również odruchy u dziecka, które mają służyć ochronie jego zdrowia. Przykładem może tutaj być kubek z gorącą herbatą. Jeżeli dziecko nie będzie wiedziało, co to jest wrzątek, i że można się nim poparzyć, to z całą pewnością pierwszą rzeczą jaką zrobi widząc stojącą szklankę na stole będzie sięgnięcie po nią i chęć napicia się herbatki. Należy pokazać dziecku, zademonstrować lub zrobić z nim mały eksperyment pokazujący, że wypicie parującej cieczy z kubka może być bolesne, dlatego przed skosztowaniem należy nabrać jej odrobinę na łyżeczkę i podmuchać w celu obniżenia jej temperatury.
Rozwój psychiczny
Aktywność fizyczna stwarza sytuacje, w których dziecko uczy się pokonywać trudności, przeżywać sukcesy i porażki, uczy wytrwałości i pokory, pokazuje jak kontrolować emocje czy radzić sobie ze zmęczeniem. Uprawiając sport dziecko ma szansę przekonać się, że wysiłek się opłacił. Widzi efekty swojej pracy, próbuje do skutku i dzięki nim zmotywowane, chce jeszcze więcej. Przykładem może być gra w piłkę nożną, jeden na jeden, z tatą. Z początku dziecko ma duże problemy z trafieniem w piłkę. Ale po kilku „treningach” zaczyna w tę piłkę trafiać. Następnie, ustawia się z tatą do rzutów karnych, jeden na jeden. I dochodzi, po pewnym czasie, do perfekcji, dzięki czemu tata przegrywa z kretesem. Jest sukces! Przez to również przekonuje się, że bez wysiłku i pracy nic samo z siebie nie przychodzi. Że trzeba wielu powtórzeń oraz motywacji, aby cel został osiągnięty. Żadna pogadanka czy dyskusja z rodzicami nie uzmysłowi dziecku, jak trzeba się napracować, żeby coś umieć. Poza tym, aktywność fizyczna uzmysławia dziecku, że ruch to przyjemność, z której można czerpać satysfakcję. Jakie to cudowne uczucie, gdy w końcu można samemu pojeździć na rowerze, gdy nikt mnie nie asekuruje. Jaka to przyjemność móc przepłynąć cały basen bez niczyjej pomocy, a do tego móc chlapać na wszystkie strony i się pluskać w wodzie.
Rozwój społeczny
Aktywność fizyczna odgrywa znaczącą rolę w rozwoju społecznym dziecka. Poprzez sport dziecko uczy się kształtowania relacji z innymi, umiejętności współpracy, negocjacji, samokontroli, reguł fair play. Uczestnictwo w sportach drużynowych uczy poszanowania drugiego człowieka, możliwości zaufania i pomocy współzawodnikowi. I choćby bardzo się chciało podłożyć nogę koledze, który zawsze biega szybciej ode mnie, to na zawodach nikt nikomu nogi nie podkłada. Wręcz przeciwnie, zawodnicy sobie pomagają, będąc później nagrodzeni za uczciwe współzawodnictwo. Co więcej, sport dodaje pewności siebie. Bo przecież nie każdy musi być dobry w grze w piłkę siatkową, co poniektórym słoń na ucho nadepnął i muzyka im nie przeszkadza w tańcu. Ale może się okazać, że są super utalentowani w bieganiu lub z gracją i finezją jeżdżą na łyżwach. Najważniejsze jest to, aby odnaleźć taki rodzaj aktywności fizycznej, który będzie dla dziecka satysfakcjonujący i będzie w nim dążyć do perfekcji. Bo każde zwycięstwo, udany mecz czy dobra rozgrywka są powodem do dobrego samopoczucia i lepszej samooceny.
Relacje z najbliższymi
W początkowym etapie życia dziecka rodzice są jego oknem na świat. To od nich czerpie wzór do naśladowania. Dlatego warto, aby rodzice, rodzeństwo czy dziadkowie wspólnie z dzieckiem uczestniczyli w aktywności fizycznej. Przykład idzie z góry, dlatego dziecko zaszczepione chęcią do uprawiania sportu, biorąc przykład z najbliższych, samo będzie chętne do zaktywizowania się. Umacnia to więzi rodzinne, łączy pokolenia, pozwala interesować się czymś wspólnie. Poza tym, można wspólnie poszaleć, pożartować, przez co rodzice czy inni dorośli, z perspektywy dziecka, stają się bardziej „normalni”, im też coś nie wychodzi, też się przewracają lub krzyczą na całe gardło. Buduje to w dziecku poczucie bezpieczeństwa i zaufania do osób dorosłych. Jeżeli jednak rodzice nie biorą aktywnego udziału w aktywności fizycznej razem z dzieckiem, niezmiernie istotne jest, aby choć biernie uczestniczyli w jego rozwoju sportowym. Wspólne wyjazdy na zawody, kibicowanie, wsparcie, to również bardzo istotny element wzmacniający więzi rodzinne, a zarazem motywujący dziecko do dalszej aktywności.
Dla dzieci przede wszystkim zabawa
Dzieci najszybciej i najefektywniej się uczą w trakcie zabawy. Dlatego formy aktywności fizycznej, z początku dla dzieci, powinny zawierać w sobie dużo elementów zabawy. Wysiłek fizyczny dla dziecka nie powinien być żmudny i monotonny – wręcz przeciwnie, powinien być ubrany w atrakcyjną formę, coś, co dziecko zaciekawi. Tylko w ten sposób ruch może być zabawnym i efektywnym procesem, wspomagającym rozwój dzieci. Ważne jest, aby dzieci nie czuły się zmuszane do ruchu – co więcej, powinny go wykonywać spontanicznie, a gdy dodatkowo będą musiały wykazać się pomysłowością czy refleksem, same nie będą chciały przestać.
Zmorą XXI wieku stała się otyłość. W szczególności u osób młodych, a nawet dzieci. Dlatego tak ważne jest, aby od najmłodszych lat zaszczepić w dziecku chęć i potrzebę ruchu. Poza wieloma pozytywnymi aspektami jakie przynosi uprawianie sportu w młodym wieku, to również inwestycja w zdrowie na przyszłość. Ruch, zabawa, aktywność fizyczna to najtańsza forma naturalnego leku jaki jest niezbędny dla każdego młodego organizmu, aby był zdrowy. To również poszerzanie jego wiedzy na temat własnego organizmu, świata, czy znajomych – możliwość odnalezienia własnego „ja” i tego „co ja chcę robić, i co sprawia mi przyjemność”.
Autor: Justyna Ćwieląg - Magister fizjoterapii