Aktywność fizyczna a urazy
Każdy choć raz w swoim życiu usłyszał zdanie „Sport to zdrowie” ale czy każdy choć raz zastanowił się nad odpowiedzą, czy faktycznie sport to zdrowie? Odpowiedź nie jest prosta, ale z całą pewnością można powiedzieć, że sport wyczynowy lub zawodowy nie jest zbyt korzystny dla organizmu. Liczne urazy, przetrenowania powodują, że zawodnicy wyczynowi na emeryturę sportową przechodzą często już w wieku około 30 lat. Ich kariera zawodowa dobiega końca, lecz by wciąż pozostać w sporcie zaczynają sami trenować przyszłą kadrę narodową. Natomiast, co ze sportem amatorskim, rekreacyjnym?
Pozytywnymi aspektami aktywności fizycznej są lepsze samopoczucie, polepszenie kondycji fizycznej, poprawa wydolności oraz pozytywny wpływ na układ oddechowy, krążenia, kostno-mięśniowy. Jednakże, należy również zwrócić uwagę na ciemniejszą stronę aktywności fizycznej jaką może być przetrenowanie (w tym spadek odporności organizmu) czy urazy.
Rozpatrywanie przyczyn urazu należy rozpocząć od jego wielopłaszczyznowej analizy mechanizmu. Uraz z definicji jest to zadziałanie niepożądanego czynnika (mechanicznego, termicznego czy elektrycznego) skutkujące powstaniem uszkodzenia w obrębie tkanek, struktury bądź organu. Zgodnie z definicją, do urazów w sporcie zaliczamy skręcenia, zwichnięcia, stłuczenia stawów, zerwania więzadeł bądź złamania kości. Wyżej wymienionych urazów doznajemy najczęściej w skutek niewłaściwego wykonania danej aktywności fizycznej, zbyt dużej jej intensywności lub niewłaściwego doboru formy aktywności do naszej kondycji fizycznej.
Skręcenie to nadciągnięcie (Io) lub zerwanie (IIo oraz IIIo) torebki stawowej oraz więzadeł. Do skręcenia najczęściej dochodzi w obrębie stawu skokowego lub stawu kolanowego. Najczęstszą przyczyną jest upadek bądź gwałtowne postawienie kończyny na podłożu, w szczególności nierównym lub niestabilnym. Objawami charakterystycznymi są ból, obrzęk lub wysięk krwi (potocznie nazywany siniakiem). Stosuje się wówczas leczenie objawowe tj. zimne kompresy w celu zmniejszenia obrzęku, środki przeciwbólowe w celu zmniejszenia doznań bólowych, jak również opaski uciskowe/usztywniające w celu odciążenia stawu.
Zwichnięcie to przemieszczenie się powierzchni stawowych względem siebie, co w konsekwencji powoduje uszkodzenie (nadciągnięcie lub naderwanie) torebki stawowej. W wyniku zwichnięcia stawu może dojść do uszkodzenia mięśni i/lub więzadeł. Ten rodzaj urazu może wymagać interwencji chirurgicznej (choć nie zawsze), gdyż w przypadku znacznego zwichnięcia z uszkodzeniem więzadeł i mięśni należy zrekonstruować, zszyć i przytwierdzić miękkie elementy stawu we właściwym miejscu, a następnie unieruchomić uszkodzony staw. Najbardziej narażonymi na zwichnięcie stawami są staw ramienny, staw kolanowy, staw skokowy, staw biodrowy oraz małe stawy palców. Objawami charakteryzującymi zwichnięcie są opuchlizna, ból (nawet w spoczynku), deformacja stawu (na skutek przemieszczenia się powierzchni stawowych), krwiak oraz siniak. Do zwichnięcia dochodzi najczęściej w skutek upadku bądź niewłaściwego postawienia danego odcinka ciała na podłożu, natomiast z większą siłą niż ma to miejsce w przypadku skręceń.
Stłuczenie to najczęstszy rodzaj urazu, w którym dochodzi do niegroźnego obrażenia stawu spowodowanego upadkiem, uderzeniem bądź innym czynnikiem zewnętrznym o niewielkiej sile. Objawami stłuczenia jest niewielki ból, siniak lub przerwanie powłok skórnych pod postacią małego otarcia lub zadrapania. W celu zmniejszenia dolegliwości bólowych polecane są leki doustne albo maści przeciwbólowe. Zimne okłady należy zastosować w celu zmniejszenia obrzęku.
Do zerwania więzadeł najczęściej dochodzi w obrębie stawu kolanowego, w którym uszkodzeniu ulegają więzadła krzyżowe (najczęściej przednie) stabilizujące ten staw. W momencie zerwania więzadła pacjent odczuwa silny ból z równoczesnym odczuciem trzaśnięcia/pęknięcia w stawie. W takim przypadku należy niezwłocznie unieruchomić staw i udać się do lekarza, w celu oceny stopnia uszkodzenia. Najbardziej powszechną metodą leczenia zerwania więzadeł jest leczenie operacyjne, podczas którego następuje rekonstrukcja więzadła (przeszczep wsobny), a następnie odciążenie i unieruchomienie stawu w ortezie. Poza stawem kolanowym do zerwania więzadeł często dochodzi w obrębie stawów skokowych oraz stawów ramiennych.
Złamanie to przerwanie ciągłości struktury kostnej na skutek uderzenia bądź upadku o dużej sile. Objawami są silny, nagły ból oraz rozwijająca się opuchlizna. Należy unieruchomić uszkodzony obszar oraz udać się do lekarza w celu wykonania zdjęcia rentgenowskiego, aby potwierdzić lub wykluczyć złamanie. Złamaną kość należy unieruchomić w opatrunku gipsowym przez okres około 6 tygodni. Trzeba pamiętać, że opatrunek gipsowy powinien być założony poprzez unieruchomienie dwóch stawów, między którymi znajduje się złamana kość. Ma to na celu uniemożliwienie ruchów w danym obszarze, aby powstał prawidłowy zrost kostny. Warto pamiętać, iż opatrunek gipsowy nie powinien być zbyt ciasno założony, ponieważ tkanki nawet po założeniu gipsu mają tendencję do dalszego rozwijania opuchlizny, a ta poprzez zbytnio dopasowany gips może powodować destrukcję tkanek miękkich prowadząc do tak zwanego zespołu Sudecka.
Typy urazów, które wymieniono wyżej, wpływają negatywnie na struktury, których bezpośrednio dotyczą, ale mają dodatkowo niekorzystny wpływ na tkankę chrzęstną (szklistą i włóknistą). Jej uszkodzenie powstaje na skutek mniejszych, regularnie powtarzających się przeciążeń, tak zwanych mikrourazów. W związku z tym, że tkanka chrzęstna nie jest unerwiona, mikrouszkodzenia kumulują się i nakładają się na siebie przez co początkowo nie dają żadnych objawów bólowych. Dopiero po pewnym czasie, gdy ilość mikrouszkodzeń jest duża, manifestują swoją patologię chorobą zwyrodnieniowa chrząstki stawowej prowadząc do choroby zwyrodnieniowej stawów, problemów z przyczepami ścięgien lub początkami choroby zwyrodnieniowej krążka międzykręgowego.
Każdy z wyżej wymienionych urazów może powstać w skutek nieodpowiedniego doboru aktywności fizycznej w stosunku do obecnego stanu wytrenowania, zbyt dużej intensywności treningu lub nieodpowiedniego przygotowania się przed podjęciem aktywności fizycznej.
Do każdej aktywności należy się przygotować wykonując rozgrzewkę pod postacią lekkiego treningu aerobowego jakim jest bieg, trucht, jazda na rowerze lub trening na steperze. Rozgrzewka ma na celu przygotowanie naszego organizmu do zbliżającego się wysiłku. Należy pamiętać, aby w rozgrzewce brał udział cały organizm, a nie tylko wybrane jego partie, które będą brały udział w późniejszym, docelowym treningu. Rozgrzewka ma na celu podwyższenie tętna a zatem przygotowanie układu sercowo-naczyniowego do zbliżającego się intensywniejszego treningu, poprawę wentylacji płuc oraz przygotowanie elementów miękkich stawu (ścięgna, więzadła, torebka stawowa) do obciążenia jakie będzie miało miejsce w części głównej cyklu treningowego.
Niezmiernie istotną kwestią jest odpowiedni dobór intensywności treningu do obecnego stanu wytrenowania organizmu. Z treningu na trening można zwiększać jego intensywność, ilość powtórzeń, wartość oporu bądź ciężaru, natomiast nie należy przeceniać swoich możliwości już na pierwszym treningu. Organizm również potrzebuje adaptacji do zmieniających się warunków, lecz przystosowanie następuje w przeciągu dni bądź tygodni, a nie w przeciągu minut czy godzin jak nam się może wydawać. Brakiem doboru odpowiedniej intensywności treningu są, tak zwane powszechnie, zakwasy. Zgodnie z obowiązującą wiedzą, zakwasy powstają w skutek mikrouszkodzeń włókien mięśniowych w trakcie nieodpowiednio dobranego treningu, bądź jego intensywności. Tak więc ból towarzyszący na następny dzień po treningu, to nie nadmiar skumulowanego kwasu mlekowego w mięśniach (gdyż on wraca do wartości normalnych już do dwóch godzin po zaprzestaniu aktywności fizycznej), lecz w skutek regeneracji włókien mięśniowych w wyniku ich mikrouszkodzeń.
Kolejną istotną rzeczą, która może spowodować zmniejszenie prawdopodobieństwa urazu podczas wykonywania aktywności fizycznej jest odpowiednie dobranie sprzętu oraz ubioru do danego sportu. Nieodpowiednie dobranie długości nart oraz nieodpowiednie dobranie ustawienia wiązań może spowodować, że gdy osoba zjeżdżająca na nartach przewróci się, wiązanie nie wypnie buta z narty, przez co łatwiej może dojść do urazu, np. stawu kolanowego. Podobna sytuacja dotyczy biegania oraz nieodpowiednio dobranego obuwia treningowego. Ważne jest, aby dobrać obuwie to terenu i środowiska w jakim będziemy trenować. Buty przeznaczone do biegania po terenie twardym (asfalt, bieżnia) powinny cechować się lekkością. Przeciwna sytuacja będzie dotyczyła butów do biegania po podłożu takim jak piasek, las, itp., gdyż powinny być one nieco bardziej masywne. Istotną kwestią w trakcie dobierania obuwia do biegania jest dopasowanie buta do rodzaju stopy (stopa pronująca, stopa neutralna czy stopa supinująca). Nieodpowiednie dobranie obuwia treningowego może spowodować niewłaściwe obciążanie stopy oraz przeciążenie stawów skokowych, kolanowych, a nawet biodrowych, co w konsekwencji może prowadzić do zwichnięć, a nawet zerwań więzadeł w obrębie wyżej wymienionych stawów.
Aktywności fizyczne można podzielić, ze względu na wpływ na organizm, na ogólnokondycyjne lub skupiające się na wybranych partiach ciała. Sportami ogólnokondycyjnymi możemy nazwać aktywności poprawiające ogólną sprawność oraz wydolność naszego organizmu. Z reguły zaliczmy do nich treningi aerobowe, takie jak bieganie/ jogging, jazdę na rowerze, pływanie czy nordic walking.
Uraz nie tylko fizyczny
Potocznie mówiąc, o urazie większość osób ma na myśli przerwanie ciągłości struktur ciała powstałe w skutek mechanicznego uszkodzenia. Jednakże istnieje inny rodzaj urazu związany z uprawianiem aktywności fizycznej, który może spowodować, że już nigdy nie będziemy chcieli wrócić do uprawiania sportu. Uraz psychiczny lub inaczej trauma, to trwała zmiana w psychice spowodowana gwałtownym i nagłym przeżyciem.
W sporcie rekreacyjnym uraz psychiczny najczęściej jest poprzedzony wystąpieniem urazu fizycznego z towarzyszącym bólem, ograniczeniem ruchomości lub nawet zabiegiem operacyjnym. Osoby często rezygnują z ponownego uczestnictwa w sporcie, który był bezpośrednią przyczyną uszkodzenia ciała. Boją się, że podobna sytuacja znów może zaistnieć, a wspomnienia o niedogodnościach związanych z unieruchomieniem są silniejsze niż chęć ponownego zaktywizowania się. Tylko silna motywacja i chęć uprawiania sportu mogą pomóc nam w powrocie do aktywności fizycznej. Przecież coś, co się przydarzyło raz, nie musi się stać po raz kolejny. Tym razem baczniej trzeba będzie zwracać uwagę na osoby dookoła, jak również tym razem przygotowanie do ćwiczeń będzie bardziej rozważne.
U osób wyczynowo bądź zawodowo uprawiających sport uraz psychiczny może być związany nie tylko z urazem fizycznym (i uszczerbkiem na zdrowiu), ale również przegranymi zawodami, gorszą formą treningową lub osłabieniem własnych wyników. W okresie niepowodzeń lub spadku formy, zawodowcy mając za sobą sztab specjalistów dbających o ich zdrowie, powinni ściśle współpracować z psychologiem. Istnieje odrębna gałąź spychologii zajmująca się psychologią sportu i to właśnie tutaj zawodnicy powinni szukać motywacji, determinacji do dalszych treningów oraz wsparcia w trudniejszych momentach swojej kariery sportowej.
Choć sport to zdrowie, bo w pozytywny sposób przyczynia się do poprawy stanu zdrowia, należy pamiętać, że za nieodpowiednią aktywnością fizyczną mogą kryć się urazy. Nie należy unikać sportu, lecz odpowiednio się do niego przygotować, zarówno fizycznie, jak i mentalnie.
Autor: Justyna Ćwieląg - Magister fizjoterapii